Mozandaron

Mozandaron — Eron şimolidagi tarixiy viloyat; hozirgi ma'muriy böliniş böyiça Eronning ostanlaridan (viloyatlaridan) biri. ÖzME'ga köra, u Gilon bilan Xuroson oraliğida joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, ostanni şimoldan Kaspiy dengizi yuvib turadi, ğarbda Gilon va Qazvin, janubda Tehron va Simnon, şarqda Guliston ostanlari bilan çegaradoş. Markazi — Sari şahri.12

Ostanning janubiy çegarasi böylab Alburz (Elburs) toğ tizmasi çözilgan; Eronning eng baland nuqtasi — Damovand toği ham şu yerda. Rusça Vikipediyada ostan maydoni 23 701 km², inglizça Vikipediyada esa 24 842 km² deb berilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kaspiy böyidagi qumli sohildan qorli toğ çöqqilarigaça çözilgan hudud tekisliklar, yaylovlar va Girkan örmonlariga boy; iqlimi mö'tadil subtropik bölgani uçun bu yer Eronning sevimli dam oliş maskanlaridan biriga aylangan. Xöjaligida qişloq xöjaligi, baliq yetiştiriş va turizm muhim örin tutadi.

Rusça Vikipediyaga köra, aholisi 2,9 milliondan ortiq; asosan mozandaronlar yaşaydi, ular eroniy tillar guruhiga kiruvçi mozandaron tilida sözlaşadi. Yirik şaharlari — Sari, Omul, Bobul, Bobulsar, Behşahr, Nowşahr, Ramsar.

ÖzME'ga köra, IX–XII asr manbalarida bu ölka Tabariston deb atalgan, XIII asrdan boşlab esa Mozandaron nomi bilan yuritila boşlagan. Inglizça Vikipediya nomni avestoça «devlar darvozasi» yoki «devlar vodiysi» ma'nosida izohlaydi; Firdavsiyning «Şohnoma»sida Mozandaron devlar yaşaydigan, zabt etiş qiyin bölgan yurt sifatida tasvirlangan.

ÖzME'ga köra, Sosoniylar davrida bu yer alohida hokimlik bölgan. Keyinçalik u arablar, Somoniylar, Saljuqiylar va möğullar qöl ostiga ötgan, biroq amalda mahalliy hukmdorlar boşqaruvni saqlab qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Tabariston Eron hududlari orasida arablarga eng oxirgi böysungan ölka bölib, bu yerda Bovandiylar, Ziyoriylar va boşqa mahalliy sulolalar uzoq vaqt hukm surgan.

XIV asr oxirida ölkani Amir Temur qöşinlari egallagan, XVI asr boşida esa hokimiyat yana mahalliy hukmdorlarga qaytgan. Abbos I davrida mahalliy sulola tugatilib, Mozandaron Safaviylar davlatiga qöşib olingan. Rusça Vikipediyaga köra, 1723-yilgi Rossiya–Eron uruşidan söng ölka vaqtinça Rossiyaga berilgan, biroq 1730-yillarda Eronga qaytarilgan. XX asrda Rizoşoh Pahlaviy Alburz orqali bir neça avtomobil va temir yöl qurdirib, ölkani mamlakatning boşqa qismlari bilan boğlagan.

ÖzME XX asr voqealaridan 1920–1921-yillardagi ijtimoiy harakatlarni va 1946–1951-yillarda Bobul, Sari kabi şaharlarda Angliya-Eron neft kompaniyasiga qarşi ötkazilgan ommaviy namoyişlarni qayd etadi.