Plener

Plener (fransuzça plein air — «oçiq havo») — rangtasvirda rassomning tabiatda, oçiq havoda bevosita naturaga qarab işlaş usuli hamda quyoş nuri va havo muhiti ta'sirida ranglarning özgarişini aynan aks ettiriş. ÖzME'ga köra, naturaning rang boyligi va tovlanişini tabiiy yoruğlik va atrof-muhit ta'sirida körsatiş plener rangtasvirining asosini taşkil etadi. Rusça Vikipediyaga köra, «plener» deb ham işlaş usulining özi, ham asardagi şu xil yoruğlik-havo talqini ataladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, 16–17-asrlarda şakllangan akademik an'anaga köra rassomlar ustaxonada, yuqoridan tuşadigan bir xil yumşoq yoruğlikda işlaşi lozim bölgan. Tabiat manzaralari uçun oçiq havoda faqat tayyorlov etyudlari çizilib, keyin ular ustaxonada katta kartinaga köçirilgan. Natijada ranglar şartli tus olgan, soyalar esa köpinça qop-qora bölib qolgan.

ÖzME'ga köra, plenerning dastlabki belgilari Uyğoniş davri italyan rassomlari va 17-asr ustalari ijodida kuzatiladi, uning asosiy xususiyatlari esa 19-asrning birinçi yarmida yaqqol körina boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, plener rangtasviri nazariyasini fransuz rassomi Pyer-Anri de Valansyen 1800-yilda naşr etilgan manzara rangtasviri haqidagi risolasida bayon qilgan. Rusça Vikipediya bu usulning 19-asr boşida Angliyada Jon Konstebl va Riçard Bonington ijodida paydo bölganini yozadi.

ÖzME'ga köra, 19-asr örtalarida plener masalalari bilan Barbizon maktabi vakillari va Kamil Koro şuğullangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Barbizon rassomlari 1830-yillarda ob-havo özgarişi bilan yoruğlik qanday özgarişini aniq tasvirlaş uçun tabiatda işlaşgan. Bu usulning keng tarqalişiga texnik yangilik ham yordam bergan: 1841-yilda amerikalik portretçi Jon Rend bukiladigan böyoq tubikasini ixtiro qilgan, bu esa tayyor moyböyoqni olib yuriş imkonini bergan.

19-asrning ikkinçi yarmida plener impressionistlar ijodida töla namoyon bölgan. ÖzME bu rassomlar qatorida Klod Mone, Kamil Pissarro va Ogyust Renuarni tilga oladi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1860-yillar boşida Mone, Renuar, Alfred Sisley va Frederik Bazil birga dalaga çiqib, quyoş nurida bevosita naturadan rasm çizişgan. Rusça Vikipediyaga köra, impressionistlar tabiatning kunning ma'lum soatidagi va yilning ma'lum faslidagi holatini saqlab qoliş uçun bir-ikki seansda tugatiladigan kiçik asarlar yaratgan.

ÖzME'ga köra, Özbekiston hududida plener 19-asr örtalaridan tarqala boşlagan. Avval L. Bure, I. Kazakov, O. Tatevosyan va boşqalar, keyinroq P. Benkov, N. Kaşina, R. Temurov, A. Roziqov kabi rassomlar plener rangtasvirining yorqin namunalarini yaratgan. Bu yönaliş özbek manzara rangtasvirining şakllanişida muhim rol öynagan.