Korrupsiya

Korrupsiya (lotinça corruptio — «ayniş», «poraga sotiliş») — mansabdor şaxsning öziga işonib topşirilgan vakolat va huquqlardan şaxsiy manfaat yölida, qonun va axloq me'yorlariga zid ravişda foydalanişi. ÖzME'ga köra, mansabdor şaxslarni sotib oliş va ularning poraga sotilişi ham korrupsiya deb ataladi. Bugungi kunda u köp mamlakatlarda jinoyat hisoblanadi va davlat boşqaruvining jiddiy illatlaridan biri sifatida qaraladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, Transparency International, Jahon banki va boşqa xalqaro taşkilotlar korrupsiyani «işonib topşirilgan hokimiyatni şaxsiy foyda uçun suiiste'mol qiliş» deb ta'riflaydi. Uning asosiy belgisi — mansabdor şaxs harakatlari bilan uni işga olgan taşkilot yoki jamiyat manfaatlari örtasidagi ziddiyat. Öziga tegişli bölmagan resurslarni öz xohişiga köra taqsimlaş huquqiga ega har qanday xodim — amaldor, deputat, sudya, huquq-tartibot xodimi yoki boşqaruvçi — korrupsiyaga moyil bölişi mumkin.

Rusça Vikipediyaga köra, korrupsiyaga undovçi asosiy omil — hokimiyat vakolatlaridan foydalanib qöşimça daromad oliş imkoniyati, uni tiyib turuvçi asosiy omil esa foş bölib qoliş va jazoga tortiliş xavfi. Korrupsiya tizimli tus olganda, davlat idoralarida işlaydiganlar uçun u deyarli majburiy qoidaga aylanadi: quyi xodimlar pora yiğib, lavozimini saqlab qoliş uçun yuqoridagilar bilan bölişadi.

ÖzME'ga köra, korrupsiya ayniqsa davlat apparati va parlament faoliyatida keng tarqaladi. Uning körinişlaridan biri — saylanadigan lavozimga nomzodning saylov xarajatlarini boşqalar tomonidan qoplaş: saylangan şaxs keyinçalik homiylariga turli imtiyoz va xizmatlar bilan «qarzini uzadi». Korrupsiyaning katta qismi lobbizm, ya'ni yirik kompaniyalarning qonun çiqaruvçi organlar va amaldorlarga tazyiq ötkaziş tizimi bilan boğliq. Porani yaşiriş uçun yirik bitimlarda köpinça «xizmat haqi» tölaş usulidan foydalaniladi.

Xalqaro miqyosdagi maşhur misol sifatida ÖzME 1970-yillardagi «Lokxid işi»ni keltiradi: Amerika aviasozlik kompaniyasi Lockheed Yaponiyaga samolyot sotiş uçun mamlakatning oliy martabali amaldorlarini sotib olgan.

Rusça Vikipediyaga köra, makroiqtisodiy tadqiqotlar korrupsiya iqtisodiyotga jiddiy zarar yetkazişi va jamiyatning umumiy taraqqiyotiga tösqinlik qilişini körsatadi. Özbekça Vikipediya uning qadimiy ildizlariga ham töxtaladi: ehtimol, u qabila boşliqlariga mavqe evaziga sovğa beriş odatidan kelib çiqqan. Davlat apparati murakkablaşgani sari bu odat taraqqiyotga tösiq ekani ayon bölgan.

Korrupsiyaga qarşi kuraşda nazorat va jazo çoralari eng samarali hisoblanadi: rusça Vikipediyaga köra, korrupsionerlar uçun xarajatlarni oşiriş va qilmişning foş etiliş ehtimolini kuçaytiriş taşkiliy, madaniy va ta'limiy çoralarga qaraganda yaxşiroq natija beradi. Özbekça Vikipediya içki nazorat (idoralar içidagi inspeksiyalar), taşqi nazorat (mustaqil sud va erkin matbuot) hamda saylov orqali javobgarlikni asosiy usullar qatorida sanaydi. 2003-yilda qabul qilingan BMTning Korrupsiyaga qarşi konvensiyasi a'zo davlatlarda korrupsiyani jinoyat sifatida jazolaşni talab qiladi.