Roman

Roman (fransuzça roman) — epik turdagi yirik, asosan nasriy asar janri; unda bir yoki bir neça qahramonning taqdiri, şaxs sifatida şakllanişi va kamolga yetişi keng ijtimoiy, maişiy va tarixiy muhit fonida tasvirlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, roman Örta asrlarda roman xalqlari orasida xalq tilidagi hikoya sifatida paydo bölgan va bugungi kunda epik adabiyotning eng keng tarqalgan turiga aylangan.1

Rusça Vikipediyaga köra, «roman» nomi 12-asr örtalarida ritsarlik romani bilan bir vaqtda paydo bölgan. U qadimgi fransuzça romanz sözidan kelib çiqqan bölib, «xalq roman tilida» degan ma'noni bildirgan va lotin tilidagi tarixnavislik asarlariga qarama-qarşi qöyilgan. ÖzME ham Örta asrlarda roman tillarida yozilgan asarlarning şu nom bilan atalganini qayd etadi. Ingliz tilida keyinçalik eski romanlar romance, 17-asr örtalaridan yangi romanlar esa novel (italyança novella — «novella») deb atala boşlagan.

ÖzME'ga köra, romanda şaxs va jamiyat hayoti bir-birini inkor etmaydigan, ammo nisbatan mustaqil olamlar sifatida talqin qilinadi. Janr markazida boş qahramon turadi; uning taqdiri bilan jamiyatdagi mavqei örtasidagi ziddiyat syujetni harakatga keltiradi. Qahramonning fazilatlari boşqa personajlar bilan munosabatlarda, kuraşda oçiladi. Bu ziddiyat fojiali yakun topişi yoki yengil, hajviy ruhda keçişi mumkin. Har ikki holda ham u davrning ijtimoiy va ma'naviy muammolarini qançalik yorqin aks ettirsa, asarning badiiy qiymati şunçalik yuqori böladi.

Mavzusi, hajmi va kompozitsiyasi qanday bölişidan qat'i nazar, romanda intriga, konflikt va yeçim kabi unsurlar böladi, ammo yozuvçi ulardan erkin foydalanadi. ÖzME'ga köra, dastlabki romanlar tuzilişiga köra «oçiq» va «yopiq» turlarga ajralgan. Birinçisining yorqin namunasi — Migel de Servantesning «Don Kixot»i: unda jamiyat hayotining xilma-xil tomonlari va köplab personajlar tasvirlangan. «Yopiq» turdagi asarlarda esa — masalan, Lafayet xonimning «Kliv malikasi» romanida — e'tibor bitta qahramon, bitta konflikt va bitta vaziyatga qaratiladi. Keyinroq psixologik roman aynan şu turdan ösib çiqqan.

ÖzME'ga köra, roman dastlab mavjud janrlarga parodiya sifatida maydonga kelgan. Antik davrda yozuvçilar maişiy mavzudagi rivoyatlardan foydalanganlar; Longning «Dafnis va Xloya» asarida esa qahramonlarning sarguzaştlaridan köra his-tuyğulari köproq tasvirlangani uçun u uzoq vaqt psixologik romanning mumtoz namunasi hisoblangan. Rusça Vikipediyaga köra, «roman» atamasini antik nasriy asarlarga birinçi bölib 17-asr oxirida episkop Pyer Daniel Yue qöllagan.

Örta asrlarda ritsarlik romanlari («Tristan va Izolda» rivoyati), Uyğoniş davrida novellalar töplamlari (Jovanni Bokkaççoning «Dekameron»i) keng tarqalgan. Rusça Vikipediyaga köra, ulardan keyin pikaresk (sarguzaşt-darbadarlik) romanlari paydo bölgan. Ma'rifatparvarlik davrida Abbat Prevoning «Manon Lesko» romani bilan adabiyotga oddiy, «örta» qahramon kirib kelgan, ruhiyat tasviri kuçaygan.

19-asrda Stendal, Onore de Balzak, Gyustav Flober ijodida realistik roman şakllangan: köp planlilik, keng epik kölam va keskin syujet janrning muhim belgilariga aylangan. ÖzME'ga köra, rus romançiligining şakllanişiga Aleksandr Puşkinning «Yevgeniy Onegin» şe'riy romani turtki bergan, Nikolay Gogol, Ivan Turgenev, Lev Tolstoy va Fyodor Dostoyevskiy asarlari esa rus realistik romani maktabini yaratgan. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida Jon Golsuorsi, Genrix va Tomas Mann, Jek London romanlari janr taraqqiyotining yangi bosqiçini boşlab bergan.

ÖzME'ga köra, özbek romanining paydo bölişiga Alişer Navoiyning «Xamsa»sidagi dostonlar, xalq kitoblari va [[Dostonlar|dostonlar]] zamin bölgan. Ilk urinişlar qatorida Hamza Hakimzoda Niyoziyning «Yangi saodat» (1914) va Mirmuhsin Şermuhamedovning «Befarzand Oçildiboy» (1915) asarlari tilga olinadi. Abdulla Qodiriyning «Ötgan kunlar» (1926) romani bilan özbek realistik romani vujudga kelgan; Qodiriy milliy romançilik maktabiga asos solgan va bu asar yangi özbek adabiy tilining şakllanganini ham körsatgan.

Keyinroq Qodiriyning «Mehrobdan çayon» (1928), Sadriddin Ayniyning «Qullar» (1934), [[Abdulhamid Sulaymon öğli Çölpon|Çölpon]]ning «Keça va kunduz», Abdulla Qahhorning «[[Sarob (roman)|Sarob]]» (1935), Oybekning «Qutluğ qon» (1939) va «Navoiy» (1944) romanlari yaratilgan. Özbek romançiligi keyinçalik Asqad Muxtor, Pirimqul Qodirov, Odil Yoqubov, Ötkir Hoşimov, Tohir Malik va boşqa adiblarning asarlari bilan boyigan; tarixiy, tarixiy-biografik, sarguzaşt va fantastik romanlar, dilogiya va trilogiyalar paydo bölgan. ÖzME'ga köra, sovet davrida yozilgan ayrim romanlarda voqelik rasmiy mafkura talablariga moslab bezab körsatilgan, şunga qaramay roman şu davrda milliy adabiyotning yetakçi janrlaridan biriga aylangan. Mustaqillik yillarida Ötkir Hoşimov, Şukur Xolmirzayev, Tohir Malik, Toğay Murod va boşqa yozuvçilar bu janrni yangi asarlar bilan boyitgan.