Iqtisodiy taraqqiyot modeli

Iqtisodiy taraqqiyot modeli (fransuzça modele — «ölçov», «namuna») — muayyan mamlakat iqtisodiyotini taşkil etiş va rivojlantirişning strategiyasi, maqsadlari va umumiy tamoyillarini ifodalovçi nazariy qaraşlar majmui. Bu tuşunça iqtisodiyot nazariyasida turli mamlakatlarning rivojlaniş yöllarini soliştiriş va tasniflaş uçun qöllanadi.1

ÖzME'ga köra, iqtisodiy taraqqiyot modeli tuşunçasi 20-asrning 50-yillarida, köp sobiq mustamlakalar mustaqillikka erişib, milliy davlat qura boşlagan paytda keng qöllanila boşlagan. U davrda asosan uç yöl — kapitalistik, sotsialistik va «sotsialistik yönaliş» haqida gapirilgan. 20-asr oxiriga kelib, biror mamlakat taraqqiyotini qat'iy belgilangan andoza doirasiga siğdirib bölmasligi, rivojlaniş yöllari ança xilma-xil ekanligi va har bir davlat ulardan birini öz içki şart-şaroitidan kelib çiqib tanlaşi kerakligi ma'lum bölgan.

Iqtisodçilar bu tuşunçani turliça talqin qiladi: ÖzME'ga köra, ayrim olimlar uni davlat tuzumi bilan, boşqalari ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya bilan tenglaştiradi, uçinçilari esa uni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanişning aniq belgilangan yöli deb hisoblaydi. Model huquqiy, ma'muriy va xöjalik mexanizmlari orqali amalga oşiriladi; uning iştirokçilari — mulk egalari, korxonalar, uyuşmalar, davlat va xususiy sektor, mintaqa va tarmoqlar. Unga axloq, mentalitet, turmuş tarzi va madaniyat kabi ijtimoiy me'yorlar ham ta'sir qiladi.

ÖzME'ga köra, modellar global va milliy böladi. Global modellar sifatida Osiyo, Yevropa, Lotin Amerikasi, Osiyo-Tinç okeani, Afrika va postsovet modellari ajratiladi:

• Osiyo modeli — jamoaning kuçli mavqei va diniy omilga tayanadi, undiruvçi sanoat va qişloq xöjaligi yetakçi örinda turadi.
• Yevropa modeli — iqtisodiyotning ijtimoiy yönaltirilganligi, xususiy taşabbusning yuqori darajasi, biznesni qöllab-quvvatlaş, moslanuvçan soliq tizimi va yalpi içki mahsulotda xizmatlar sohasining katta ulişi bilan ajralib turadi.
• Lotin Amerikasi modeli — xom aşyoga asoslangan, undiruvçi tarmoqlar rivojlangan, işçi kuçi ortiqça, import eksportdan ustun.
• Osiyo-Tinç okeani modeli — 1970–1980-yillarda şakllangan; yuqori texnologiyalar, resurslardan oqilona foydalaniş va kuçli ilmiy baza uning asosiy belgilari.
• Afrika modeli — xom aşyo yönalişi, past unumdorlik, infratuzilmaning yetarli rivojlanmaganligi va ijtimoiy-siyosiy beqarorlik bilan tavsiflanadi.
• Postsovet modeli — MDH mamlakatlariga xos bölib, ularni umumiy texnologik meros, yagona standartlar va islohotlarning öxşaş vazifalari birlaştiradi.

Rusça Vikipediya Osiyo-Tinç okeani tajribasiga yaqin Şarqiy Osiyo modelini alohida ta'riflaydi: u avval Yaponiyada, keyin Janubiy Koreya, Gonkong va Tayvanda qöllangan bölib, unda davlat tanlangan tarmoqlarga sarmoya kiritib, xususiy sektordagi yangi sohalarning ösişini rağbatlantiradi.

ÖzME'ga köra, 1990-yillar boşida Özbekiston oldida xom aşyo, agrar, industrial va xizmatlar sohasiga tayangan rivojlaniş yöllari turgan. Mamlakat ulardan birini tanlab olmay, har biridan foydalanişga intilgan va boşqa davlatlarning tayyor modelini köçirmasdan, öz yölini işlab çiqişni maqsad qilgan. ÖzME bu modelning asosi sifatida islohotlarning beş tamoyilini keltiradi: iqtisodiyotni mafkuradan xoli qiliş, davlatning boş islohotçi bölişi, bozor munosabatlariga bosqiçma-bosqiç ötiş, qonun ustuvorligi va kuçli ijtimoiy siyosat.

ÖzME'ga köra, 1995-yilda sanoat işlab çiqariş hajmi islohotlardan oldingi darajaga yetgan, 1996-yildan esa yalpi içki mahsulot barqaror ösa boşlagan; 2001-yilda uning ösişi 4,5 foizni taşkil etgan. Bu ma'lumotlar ensiklopediya naşr etilgan davrdagi rasmiy baholarni aks ettiradi.