Plyuralizm

Plyuralizm (lotinça pluralis — «köplik», «köp sonli») — borliqning yoki bilimning bir-biriga bağlanmaydigan, bir-biridan mustaqil bir neça yoki köplab asoslari mavjud deb hisoblovçi qaraş; keng ma'noda — manfaatlar, ğoyalar va qaraşlarning xilma-xilligini e'tirof etiş tamoyili. Atama falsafada va siyosatşunoslikda ikki alohida, ammo özaro boğliq ma'noda qöllanadi.1

ÖzME'ga köra, «plyuralizm» atamasini nemis faylasufi Xristian Volf (1679–1754) 1712-yilda fanga kiritgan. Bu ta'limotga köra, dunyo bitta ibtidodan emas, balki bir neça mustaqil ibtidodan tarkib topgan. Plyuralizmning qarama-qarşisi — monizm, ya'ni dunyoning asosida yagona ibtido yotadi, degan qaraş.

Rusça Vikipediya birlamçi falsafa, ya'ni metafizikaning turlarini dunyo asosidagi mohiyatlar soniga qarab şunday ajratadi: mohiyatni mutlaqo yagona deb biluvçi monizm; ikki mustaqil ibtidoni tan oluvçi dualizm; bir neça ibtidoni e'tirof etuvçi «aniq» plyuralizm; dunyo mohiyatini behisob mustaqil birliklarga bölingan deb hisoblovçi «noaniq» plyuralizm. Rusça Vikipediyaga köra, plyuralistik qaraşlarga moddiy dunyoni bölinmas zarralar — atomlardan iborat deb biluvçi atomizm ham, ruhiy mohiyatlar köpligini ilgari surgan Gotfrid Leybnisning monadalar ta'limoti ham misol böladi. Zamonaviy metaontologiyada esa borliqning bir neça xil usuli bor, degan ontologik plyuralizm nazariyasi mavjud: masalan, sonlarning mavjud bölişi moddiy narsalarning mavjud bölişidan farq qiladi.

ÖzME'ga köra, Ğarb falsafasida köplab oqimlarning — pragmatizm, personalizm, hayot falsafasi va boşqalarning yonma-yon mavjud bölişi hozirgi falsafaning özi plyuralistik xarakterga ega ekanini körsatadi.

Ikkinçi ma'noda plyuralizm jamiyat siyosiy tizimining xususiyatini bildiradi. ÖzME'ga köra, bunday tizimda turli ijtimoiy guruhlar öz manfaatlarini siyosiy partiyalar, kasaba uyuşmalari, diniy va boşqa taşkilotlar orqali ifodalaş uçun qonun bilan kafolatlangan, taşkiliy tartibga solingan imkoniyatlarga ega böladi. Plyuralizm jamiyat demokratlaşuvi jarayonida şakllanadi va rivojlanadi: u turli guruhlar manfaatlarini aks ettiruvçi har xil qaraş va partiyalarning yonma-yon mavjud bölişini anglatadi.

Siyosiy plyuralizm ğoyasi bir qaraşning yagona hukmron mafkura sifatida majburan joriy etilişiga qarşi qöyiladi. U qarama-qarşi fikrlarni bostirmasdan, ularning oçiq raqobati va murosasi orqali umumiy qarorlarga keliş mumkinligiga asoslanadi. Şu ma'noda plyuralizm söz erkinligi, birlaşmalar tuziş erkinligi va köp partiyaviylik kabi demokratik tamoyillar bilan uzviy boğliq.