Reduktor

Reduktor (lotinça reductor — «orqaga qaytaradigan») — texnikada ikki xil qurilmaning nomi. Birinçisi — aylanma harakatni bir valdan boşqasiga uzatib, aylaniş tezligi va burovçi momentni özgartiradigan mexanizm. Ikkinçisi — ballon, quvur yoki boşqa idişdagi gaz yoxud suyuqlik bosimini kerakli darajagaça tuşiradigan va uni barqaror uşlab turadigan moslama. Ikkalasining nomi ham «kamaytiriş» ma'nosidan kelib çiqqan: biri tezlikni, ikkinçisi bosimni kamaytiradi.12

ÖzME'ga köra, mexanik reduktor korpus va uning içiga joylaşgan uzatmalardan — tişli, çervyakli yoki zanjirli uzatmadan iborat. Tişli ğildiraklar juftlari soniga qarab u bir poğonali, ikki poğonali yoki köp poğonali böladi. Masalan, ikki poğonali reduktorda bir juft konussimon va bir juft silindrsimon şesternya işlaşi mumkin. Uzatiş nisbatini qayta-qayta özgartiriş imkonini beradigan reduktor uzatmalar qutisi deb yuritiladi.

Rusça Vikipediyada reduktorning işlaş prinsipi mexanikaning «oltin qoidasi» bilan izohlanadi: qurilma uzatilayotgan quvvatni deyarli özgartirmaydi (foydali iş koeffitsiyentidagi yöqotişni hisobga olmaganda), faqat uning ikki tarkibiy qismini — burovçi moment va burçak tezlikni — bir-biriga teskari mutanosiblikda özgartiradi. Kirişdagi kiçik ğildirak katta ğildirakni aylantirganda çiqiş valining aylaniş tezligi pasayadi, momenti esa ortadi. Bu özgariş miqdori uzatiş soni bilan belgilanadi. Oddiy tişli uzatmadan taşqari, planetar va tölqinli uzatmalar ham reduktor vazifasini bajara oladi.

ÖzME mexanik reduktorlar avtomobil va traktorlarda, stanoklarda, yuk kötariş mexanizmlarida hamda yöl quriliş maşinalarida keng qöllanişini qayd etadi.

Ikkinçi ma'nodagi reduktorning asosiy qismi — reduksion klapan. U yuqori bosim ostidagi muhitni (gaz, buğ yoki suyuqlikni) kiçikroq bosim bilan iste'molçiga ötkazadi. ÖzME bunday qurilmalarni töğri va teskari ta'sirli xillarga ajratadi. Ular gaz payvandlaş apparatlariga, suyultirilgan gaz balloni bilan gaz plitasi orasiga va boşqa joylarga örnatiladi.

Rusça Vikipediyada tasvirlangan suv bosimi reduktori misolida işlaş tartibi şunday: membrana va sozlanadigan prujina kuçlari özaro muvozanatlaşadi. Kran oçilib, çiqişdagi bosim pasaysa, prujina klapanni köproq oçadi; bosim belgilangan qiymatga yetgaç, klapan yana yopiladi. Natijada kirişdagi bosim sakrab tursa ham, çiqişdagi bosim deyarli özgarmaydi va quvurlar hamda maişiy jihozlar ortiqça bosimdan himoyalanadi.