Eterifikatsiya

Eterifikatsiya (yunonça aither — «efir» va lotinça facio — «qilaman») — kislotalarning spirtlar bilan özaro ta'sirlaşib murakkab efirlar hosil qiliş reaksiyasi. Organik kimyoda eng köp qöllanadigan sintez usullaridan biri bölib, odatda karbon kislota va spirt kuçli mineral kislota iştirokida qizdiriladi; natijada murakkab efir va suv hosil böladi.1

ÖzME'ga köra, reaksiyada vodorod ionlari (protonlar) katalizator vazifasini bajaradi. Rusça Vikipediyada jarayon bosqiçma-bosqiç tasvirlanadi. Avval karbon kislotaning karbonil guruhidagi kislorod atomi protonni biriktirib oladi va rezonans tufayli barqarorlaşgan karbkation hosil böladi. Söngra spirt molekulasining gidroksil kislorodi şu musbat markazga hujum qilib, oraliq birikma — alkiloksoniy ionini yuzaga keltiradi; aynan şu bosqiç butun reaksiya tezligini belgilaydi. Keyin proton oraliq birikma içida köçadi, suv molekulasi ajralib çiqadi va oxirida katalizator — proton — yana erkin holda qaytib keladi.

Reaksiyada ajraladigan suvning qaysi qismi kislotadan, qaysi qismi spirtdan kelişi nişonlangan atomlar yordamida aniqlangan. ÖzME'ga köra, suvning gidroksil guruhi kislotadan, vodorodi esa spirtdan ajraladi. Rusça Vikipediyada izohlanişiça, kislorodning 18O izotopi bilan belgilangan spirt işlatilganda, bu belgi efir tarkibida qoladi.

Eterifikatsiya qaytar reaksiya: hosil bölgan efir suv ta'sirida yana kislota va spirtga parçalanişi mumkin, bu teskari jarayon gidroliz yoki sovunlaniş deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, masalan, etil spirti va sirka kislotasi teng molyar miqdorda olinsa, muvozanat ular taxminan uçdan ikki qismi reaksiyaga kirişganda qaror topadi va etilatsetat hosil böladi.

Muvozanatni efir hosil böliş tomoniga suriş uçun ikki usul qöllanadi. ÖzME qayd etganidek, dastlabki moddalardan biri ortiqça miqdorda olinadi: masalan, kislota köproq olinsa, spirt deyarli töliq reaksiyaga kirişadi. Rusça Vikipediya köpinça spirt ortiqça olinişini, şuningdek, hosil bölayotgan suvni benzol bilan azeotrop aralaşma holida haydab çiqariş usulini ham keltiradi. Katalizator sifatida odatda sulfat kislota yoki toluolsulfokislota işlatiladi.

ÖzME'ga köra, eterifikatsiya sanoatda keng qöllanadi. Bu usulda turli murakkab efirlar — erituvçilar, xuşböy moddalar, plastifikatorlar — olinadi. Poliefir tolalar, jumladan, lavsan ham eterifikatsiya asosida işlab çiqariladi.