Fumarollar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Fumarollar (italyança fumarola, lotinça fumare — «tutamoq, buğ çiqarmoq») — vulkanlarda Yer qa'ridan qaynoq gazlar va suv buğlari çiqib turadigan yoriq va teşiklar. Ular vulkan kraterlarida, yon bağirlarida va etaklarida joylaşadi. Fumarollar faolligi vulkanning holatini kuzatişda muhim belgi hisoblanadi.12
Turlari
13ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, fumarollar birlamçi va ikkilamçi xillarga bölinadi. Birlamçi fumarollar orqali bevosita magmadan ajralib çiqqan gazlar kötariladi. Ikkilamçi fumarollarda esa gaz manbai — hali sovib ulgurmagan lava oqimlari va piroklastik yotqiziqlar bölib, ular vulkan böğzi bilan bevosita boğlanmagan. Dengiz tubida vulkan gazlarining otilib çiqişi suv osti fumarollari deb ataladi.
Rusça Vikipediyada gaz tarkibiga köra quruq yuqori haroratli, nordon, ammiakli, oltingugurtli yoki vodorod sulfidli (solfataralar) va karbonat angidridli (mofetalar) fumarollar ajratiladi. Harorati 650–1000 °C bölgan quruq fumarollarda suv buği kam böladi, ularning gazlarida esa natriy va kaliy xloridlari kabi tuzlar uçraydi.
Tarkibi va jarayonlar
13ÖzME'ga köra, fumarol gazlari tarkibida suv buği, vodorod xlorid, vodorod ftorid, oltingugurt dioksidi, karbonat angidrid, is gazi va vodorod sulfid bor. Gazlar bosim ostida, ovoz çiqarib otilib turadi. Harorat pasaygan sari suv buği suyuqlikka aylanadi va unda boşqa gazlar hamda atrofdagi jinslar bilan reaksiyaga kirişib hosil bölgan moddalar eriydi. Natijada faol vulkanlar atrofida gidrotermal eritmalar paydo böladi. Rusça Vikipediyaga köra, köp fumarollardagi suv buğining asosiy manbai — yer yuzasiga yaqin joylaşgan magma tomonidan qizdirilgan yer osti suvlari.
Ahamiyati
13Rusça Vikipediyaga köra, gazlarning fumarollar orqali çiqişi vulkanning otilişlar oraliğidagi davrga ötganini yoki butunlay sönib borayotganini körsatadi. Inglizça Vikipediyada esa fumarol gazlari tarkibi va haroratining özgarişi yaqinlaşib kelayotgan otilişdan darak berişi mumkinligi qayd etiladi; çiqayotgan gazlar harorati taxminan 100 dan 1000 °C gaça böladi. Maşhur misollar qatorida Alyaskadagi 1912-yilgi otilişdan keyin paydo bölgan «Ön ming tutun vodiysi» va AQŞdagi Yellouston milliy boği tilga olinadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Fumarollar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3275 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFumarollar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3275
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3275
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Фумаролаru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Fumaroleen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 9-jild, 301-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 301-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.