Asfiksiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Asfiksiya (yunonça a — inkor qöşimçasi va sphyxis — «tomir urişi», ya'ni söz ma'nosi «pulsning yöqligi»), böğiliş — nafas olişning buzilişi natijasida organizmga kislorod yetarli kelmay, qon va töqimalarda karbonat angidrid töplanib qoladigan holat. Inglizça Vikipediyaga köra, asfiksiya butun organizmda kislorod taqçilligini (gipoksiyani) keltirib çiqaradi va barça a'zolarga ta'sir qiladi, ayrimlari boşqalaridan tezroq zararlanadi; holat huşdan ketiş, koma va ölim bilan yakunlanişi mumkin. Şu manbaga köra, 2015-yilda dunyoda taxminan 9,8 million tasodifiy böğiliş holati qayd etilgan, ulardan 35,6 ming nafari ölim bilan tugagan.12
Sabablari
13ÖzME'ga köra, asfiksiyaga nafas yöllarining içdan yoki taşdan tösilişi olib keladi: masalan, bögma (difteriya) kasalligida hiqildoq va bronxlarga parda yoki şilimşiq tiqilganda, nafas yöliga yot jism yoki qusuq massasi kirganda, tomoq taşqaridan siqilganda. Nafas muşaklarining falajlanişi yoki uzoq tortişib qolişi ham sabab bölişi mumkin.
Inglizça Vikipediya boşqa sabablarni ham sanaydi: suvga çököş, kislorodi kam muhitda (suv ostida, siyrak havoda) böliş, tutun yoki is gazidan zaharlaniş, sianidlar va boşqa zaharli moddalar, dori yoki alkogolning haddan taşqari köp miqdori, bronxial astma va hiqildoq spazmi.
Turlari
13Rusça Vikipediyaga köra, asfiksiya an'anaviy ravişda ikki katta guruhga bölinadi. Birinçisi — kasalliklar (bronxial astma, hiqildoqning allergik şişi), reflektor spazm yoki tuğiliş paytidagi nafas buzilişi (yangi tuğilgan çaqaloqlar asfiksiyasi) bilan boğliq holatlar. Ikkinçisi — mexanik asfiksiya; unga nafas yöllarining yopilib qolişi (obturatsion), böyinning siqilişi (strangulyatsion), kökrak va qorinning oğir narsa bilan bosilişi (kompression), suyuqlik yoki boşqa moddaning nafas yöliga tortilişi (aspiratsion) va boşqa xillari kiradi. Çaqaloqlar asfiksiyasining oğir-yengilligi Apgar şkalasi bilan baholanadi.
Belgilari
13ÖzME'ga köra, nafas yöli ötkazuvçanligi buzilganda bemorning yuzi kökarib, töq zangori yoki qoramtir tusga kiradi. Dastlab u huşini yöqotmaydi, qattiq yötaladi va nafas yölini oçişga urinadi, keyin esa asta-sekin huşdan ketadi.
Birinçi yordam
13ÖzME asfiksiyaning dastlabki belgilari paydo bölişi bilanoq zudlik bilan tez tibbiy yordam çaqirişni tavsiya qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, yordam avvalo yuqori nafas yöllarining ötkazuvçanligini tekşiriş va yot narsalarni olib taşlaşdan boşlanadi. Ovqat tiqilganda bemor avval yötalişga undaladi. Inglizça Vikipediyaga köra, natija bölmasa yordam beruvçi uning orqasida turib, qöllari bilan qurşab oladi va qovurğalar ostidan içkariga hamda yuqoriga keskin bosadi; yot jism çiqqunça bu harakat takrorlanadi. Bemor huşdan ketsa, kökrak qafasini bosiş va sun'iy nafas berişni öz içiga olgan yurak-öpka reanimatsiyasi boşlanadi. Ölim köpinça yurak töxtaşidan sodir bölgani uçun bosiş orqali qon aylanişini saqlab turiş muhim hisoblanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Asfiksiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3288 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAsfiksiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3288
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3288
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Асфиксияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Asphyxiaen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 735-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 735-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.