Matritsa
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Matritsa (lotinça matrix — «baçadon», ya'ni nimadir paydo böladigan joy) — texnikada narsaning şaklini botiq holda saqlab, undan aynan nusxa olişga xizmat qiladigan qolip. ÖzME bu atamaning ikki asosiy ma'nosini ajratadi: metallarga bosim bilan işlov berişda işlatiladigan ştamp qismi va matbaada harf yoki belgi quyiladigan qolip. Matematikadagi matritsa (sonlar jadvali) bu maqolaning mavzusi emas.1
Metallarga işlov berişda
13ÖzME'ga köra, metallarni bosim bilan şakllantiradigan ştamplarda matritsa — ştampning işçi qismi. Uning yuzasida tayyorlanadigan detal şakliga mos botiqlik yoki teşik böladi. Ştampning ikkinçi qismi — puanson şu botiqqa kirib, metall zagotovkani bosadi va unga kerakli şaklni beradi. Matritsa butun bir bölakdan yoki bir neça ajraladigan qismlardan yasalişi mumkin.
Matbaada
13Matbaada matritsa — harf, raqam yoki boşqa belgining botiq tasviri tuşirilgan metall plastinka yoki kiçik brusok. Inglizça Vikipediyaga köra, metall harflar bilan bosiş davrida matritsa yakka harfni quyiş uçun qolip vazifasini ötagan va odatda misdan yasalgan. Uni tayyorlaşning an'anaviy usuli — harf şaklida öyilgan pölat puansonni yumşoq misga urib botiriş. Matritsa qölda işlatiladigan quyiş qolipining tubiga qöyilib, ustidan erigan qotişma quyilgan; qotişma sovigaç tayyor harf olinib, matritsa yana qayta işlatilgan.
XIX asr oxiridan boşlab terişni mexanizatsiyalaştirgan maşinalar paydo bölgan. ÖzME'ga köra, matritsalar yakka harflarni quyiş uçun, butun satrni quyiş uçun (linotip) va alohida harflarni avtomatik quyiş uçun (monotip) xillarga bölinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday maşinalarda bir şriftning barça matritsalari maxsus kassaga joylanib, klaviatura boşqaruvida kerakli harf yoki satr avtomatik quyilgan. XIX asrda matritsalarni galvanik usulda (elektrotipiya) va pantograf yordamida gravyuralaş orqali tayyorlaş ham joriy etilgan.
ÖzME'ga köra, yuqori bosma qolipining xöllangan karton yoki plastmassaga bosib olingan botiq nusxasi ham matritsa deb ataladi. Undan stereotiplar va galvanostereotiplar — gazeta va kitoblarni köp nusxada bosiş uçun qolip nusxalari quyib olinadi.
Inglizça Vikipediyaga köra, estampda (bosma grafikada) matritsa deganda tasvir bosiladigan har qanday asos — oyma yoki ofort uçun metall plastinka, litografik toş yoki yoğoç oyma taxtaçasi tuşuniladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Matritsa // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3295 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMatritsa. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3295
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3295
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Matrix (printing)en.wikipedia.org
- 2ÖzME, 5-jild, 304-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 304-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.