Ippologiya

Ippologiya (yunonça «hippos» — ot va «logos» — ta'limot sözlaridan) — otlarni har tomonlama örganadigan fan. U otning kelib çiqişi, tana tuzilişi va organizm faoliyati, köpayişi, zotlarning şakllanişi hamda otdan xöjalikda, harbiy işda va sportda foydalaniş masalalarini qamrab oladi. Rusça Vikipediyada bu fanning vazifalari qatorida otlarni parvarişlaş, davolaş, maşq qildiriş va yilqiçilikni taşkil etiş ham sanaladi.1

ÖzME'ga köra, otlar haqidagi ilk yozma asarlar miloddan avvalgi davrda Qadimgi Yunonistonda paydo bölgan. Ularda otning tana tuzilişi, fe'l-atvori va undan qanday foydalaniş kerakligi yoritilgan. Rusça Vikipediya bunday manbalar qatorida Ksenofontning miloddan avvalgi 4-asrda yozilgan «Çavandozlarga maslahatlar» asarini tilga oladi.

Otning qaçon xonakilaştirilgani haqida fikrlar har xil. Rusça Vikipediyada keltirilişiça, ayrim manbalar bu jarayonni taxminan 4200 yil oldingi davrga, boşqalari esa 5,7–5,1 ming yil oldingi davrga tegişli deb hisoblaydi; dastlab ot göşt va sut beradigan hayvon sifatida boqilgan, minib yuriş an'anasi ham öşa paytda şakllangan. ÖzME Örta Osiyoni otlar ilk bor xonakilaştirilgan qadimiy madaniy markazlardan biri deb biladi.

ÖzME ma'lumotiça, vaqt ötgani sari ippologiyaning qamrovi kengaydi va 20-asr boşiga kelib u köp tarmoqli fanga aylandi. Uning tarkibiga otlarning evolyutsiyasi va xonakilaştirilişi, [[Anatomiya|anatomiyasi]] va [[Fiziologiya|fiziologiyasi]], urçitiş usullari va köpayiş biologiyasi, mavjud zotlarni yaxşilaş va yangilarini yaratiş, naslçilik, otlarni sinovdan ötkaziş, çavandozlik san'ati va uning nazariyasi hamda milliy ot öyinlari kabi bölimlar kirgan.

Rusça Vikipediyaga köra, öşa davrda bu fanga tuyoqlarni taqalaş qoidalari, ot kasalliklari va ularni davolaş (ippiatriya), otning taşqi körinişiga qarab uning qaysi işga yaroqliligini baholaş (eksteryer), otlarni yugurik va çopqir poygalarga tayyorlaş ham kiritilgan. Rossiya imperiyasida, söngra 1930-yillargaça Sovet Rossiyasida ippologiya otliq qöşin va artilleriya bilim yurtlarida alohida fan sifatida öqitilgan.

Rusça Vikipediyada bu sohaning taniqli vakillari sifatida Klod Burjela (1712–1799), Karl Vilgelm Ammon (1777–1842), Aleksandr Middendorf (1815–1894) va Vladimir Littauer (1892–1989) tilga olinadi. ÖzME maqolasining adabiyotlar röyxatida esa Töraqulov, Xolmirzayev va Muxtorovning Toşkentda 1985-yilda çiqqan «Yilqiçilik» kitobi keltirilgan.