Melaninlar

Melaninlar (yunonça «melas» — qora sözidan) — tirik organizmlar töqimalarida uçraydigan töq jigarrang va qora tusli pigmentlar guruhi. ÖzME ularni odam, hayvon va ösimliklarda keng tarqalgan, yuqori molekulali va suvda erimaydigan moddalar deb ta'riflaydi. Teri, soç, jun, pat, baliq tangaçalari, haşarotlarning kutikulasi va ayrim mevalar pöstining rangi asosan şu pigmentlarga boğliq.12

ÖzME'ga köra, melaninlar tirozin aminokislotasining oksidlanişi bilan boşlanadigan bir qator özgarişlar natijasida yuzaga keladi. Rusça Vikipediya bu jarayonni batafsilroq bayon qiladi: avval tirozindan dioksifenilalanin (DOFA), söngra DOFA-xrom hosil böladi, reaksiyani tirozinaza fermenti tezlaştiradi, DOFA-xrom esa polimerlanib melaninga aylanadi. Umurtqali hayvonlarda bu pigmentni maxsus hujayralar — melanotsitlar işlab çiqaradi va u ularda oqsil bilan boğlangan donaçalar holida töplanadi. Inglizça Vikipediya melaninlarning hosil böliş jarayonini melanogenez deb ataydi.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, melaninlar kimyoviy tuzilişiga qarab bir neça turga bölinadi. Eng köp uçraydigani — eumelaninlar; ular jigarrang yoki qora rang beradi. Feomelaninlar qizğiş-sarğiş tusli bölib, soçning malla rangi va lablarning puştiligi ular bilan boğliq. Neyromelanin miyaning ayrim qismlarida töplanadi, uning vazifasi hali töliq aniqlanmagan. Bulardan taşqari alomelanin va piomelanin kabi azotsiz şakllar ham ma'lum. Inglizça Vikipediyaga köra, albinizm yoki ortiqça pigmentlaniş bölmagan odam terisida eumelanin uluşi taxminan 74, feomelaninniki esa 26 foizni taşkil qiladi.

Melaninlar ultrabinafşa nurlarni yutib, terining çuqur qatlamlarini nur ta'siridan himoya qiladi. Inglizça Vikipediyada qayd etilişiça, eumelanin yutilgan ultrabinafşa nurlanişning 99,9 foizdan ortiğini zararsiz holda tarqatib yubora oladi. Quyoş nuri ta'sirida terida melanin hosil bölişi kuçayadi va teri qorayadi.

ÖzME'ga köra, odam terisining rangi ma'lum darajada melaninlar miqdoriga boğliq, ularning hosil bölişi esa içki sekretsiya bezlari faoliyati bilan uzviy boğlangan. Ayrim gormonal buzilişlar, ba'zan homiladorlik, kuyiş va ultrabinafşa nurlar terida pigment paydo bölişini tezlaştiradi. Albinoslarda melanin umuman bölmaydi yoki juda kam böladi. Pigment miqdorining ortişi söğal va ayrim xavfli ösmalarda, xususan, melanomada kuzatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, sepkil va xollar ham terida melanin mahalliy töplangan joylarda hosil böladi.

Melaninlar faqat hayvonlarga xos emas: ÖzME qayd etişiça, ösimlik mahsulotlarini tozalaş paytida, masalan, kartoşka artilganda ham ular hosil bölişi mumkin.