Mirzaçöl
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Mirzaçöl — Örta Osiyodagi tekislik, Sirdaryoning Farğona vodiysidan çiqqan joyidan quyiroqda, uning çap sohilida joylaşgan. ÖzME'ga köra, u Özbekistonning Sirdaryo va Jizzax viloyatlari, Qozoğistonning janubiy qismi va Tojikistonning Zafarobod tumani hududlarini qamrab oladi, maydoni 10 ming km², balandligi 230–385 m. Rus tilidagi adabiyotda u «Golodnaya step» («Oç daşt») deb ataladi; Rusça Vikipediyaga köra, Turkistonda bu nom suvsiz, faqat ayrim joylarida köçmançilik uçun yaroqli keng hududlarga berilgan.1
Çegaralari va relyefi
13ÖzME ma'lumotiça, tekislik şarqda Sirdaryo, janubda Turkiston va Nurota toğlarining toğ oldi tekisliklari bilan çegaralanadi, ğarbda asta-sekin Qizilqumga ulanib ketadi; ular orasidagi tabiiy çegara Arnasoy botiği orqali ötadi. Mirzaçöl Sirdaryoning lyossimon qumoq va qumloqlardan tuzilgan uçta qadimiy terrasasida yotadi, janubiy qismi esa toğlardan tuşadigan mavsumiy oqimlar keltirgan yotqiziqlardan hosil bölgan. Yer yuzasi tekis, şimol va şimoli-ğarbga qiya; Sirdaryoga 6–20 m balandlikdagi jarlik bilan tuşadi. Hududni janubi-şarqdan şimoli-ğarbga Sirdaryoning eski özanlari — Yettisoy, Sardoba, Şörözak kabi pastliklar kesib ötadi.
Hudud bir neça marta dengiz ostida qolgani sababli, ÖzME'ga köra, yotqiziqlarda karbonatli, gipsli va gilli şör jinslar töplangan. Yer suğorilganda bu tuzlar yuzaga çiqadi — Mirzaçöl tuproqlarining asosiy muammosi şunda.
Iqlimi va suvlari
13Iqlim kontinental, yozi juda issiq: ÖzME'ga köra, iyulning örtaça harorati 26–30°, ba'zan 40–47° gaça kötariladi. Rusça Vikipediyaga köra, iyulning örtaça harorati 27,9°, yanvarniki −2,1°. Yillik yoğin 200–300 mm, toğ oldida 310–428 mm, asosan bahorda tuşadi. Tekislikda kuçli Bekobod şamoli esadi, uning tezligi ba'zan sekundiga 46 metrga yetib, buğlaniş va şörlanişni kuçaytiradi. Turkiston va Molguzar toğlaridan Sangzor, Zominsuv kabi daryo va soylar oqib tuşadi, ularning suvi toğdan çiqişi bilan suğorişga taqsimlanadi.
Sizot suvlari tekislik qismida juda yuza joylaşgan va kuçli şör. Tuproqlar asosan oç böz tuproq, pastliklarda şörxok va şörtoblar uçraydi. Ösimliklardan oq şuvoq, yulğun, sarsazan, ajriq, yantoq tarqalgan; Rusça Vikipediyaga köra, bahorda haydalmagan yerlarda rang-barang ötlar ösib, may oyiga kelib qurib qoladi.
Özlaştiriliş tarixi
13ÖzME'ga köra, arxeologik topilmalar bu yerda qadimda ham dehqonçilik qilinganini körsatadi, Örimboyöğuz va Eski Tuyatortar kabi qadimiy kanallar izlari saqlanib qolgan. Hududni keng özlaştiriş 19-asr oxirida boşlangan: 1895-yilda uzunligi 84 km bölgan kanal işga tuşirilib, 7600 gektar yer suğorilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu kanal qurilişi 1872-yilda boşlangan. 1913-yilda Knyazariq (hozirgi Döstlik kanali) işga tuşgan.
Sovet davrida suğoriladigan yerlar tez kengaygan: ÖzME'ga köra, 1928-yilda ular 67 ming, 1941-yilda 90 ming, 1956-yilda 205,5 ming gektarga yetgan. Aholi ziç tumanlardan oilalar köçirib keltirilgan, yirik sovxozlar tuzilgan, Qayroqqum suv ombori qurilgaç suv ta'minoti yaxşilangan. Rusça Vikipediyaga köra, 1956-yilda Mirzaçölning Qozoğiston SSR tarkibidagi bir qismi Özbekiston SSRga berilgan, 1950–1960-yillarda Markaziy va Janubiy Mirzaçöl kanallari qurilib, hudud yirik paxtaçilik mintaqasiga aylantirilgan. Yerlarning şörini yuviş va sizot suvlari sathini pasaytiriş uçun kollektor-zovur tarmoqlari barpo etilgan. Özlaştiriş jarayonida Guliston, Yangiyer kabi şaharlar vujudga kelgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Mirzaçöl // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3324 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMirzaçöl. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3324
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3324
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Голодная степьru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.