Adabiyot

Adabiyot (arabça «adab» sözining köplik şakli) — keng ma'noda jamiyat uçun ijtimoiy yoki bilim ahamiyatiga ega bölgan yozma asarlar majmui. ÖzME bu atamaning ikki asosiy ma'nosini farqlaydi. Birinçidan, u fan va amaliyotning biror sohasidagi bilimlarni umumlaştiruvçi asarlarni bildiradi: texnik, qişloq xöjaligi, siyosiy adabiyot va hokazo. Ikkinçidan, va köp hollarda, badiiy adabiyot — voqelikni söz yordamida, obrazlar orqali aks ettiradigan san'at turi nazarda tutiladi. Rusça Vikipediyaga köra, atamaning rusça va boşqa Yevropa tillaridagi muqobili lotinça «littera» (harf) sözidan kelib çiqqan va «yozilgan narsa» ma'nosini beradi.1

Rusça Vikipediyaga köra, adabiyotni faqat san'at turi sifatida tuşuniş romantizm davrida qaror topgan, uzoq ötmiş madaniyatlarida esa ilmiy risolalar, diniy-mifologik asarlar va dostonlar bir-biriga qarama-qarşi qöyilmagan. Şunga qaramay, adabiyotning bir qator umumiy belgilari bor: u odatda muayyan muallifga tegişli, yakunlangan matnlardan iborat, yozma şaklda mavjud bölib, uning materiali faqat inson tilidagi sözlardir. Muallifsiz, oğizdan oğizga ötib özgarib turadigan folklor asarlari bu jihatdan adabiyotdan farq qiladi, biroq Gomer dostonlari kabi qadimiy matnlar şartli ravişda adabiyotga kiritiladi.

ÖzME'ga köra, adabiyot avval oğzaki şaklda mavjud bölgan va yozuv paydo bölgaç yozma şaklga ötgan. Söz insonning his-tuyğularini keng va çuqur ifodalaş imkonini bergani uçun adabiyot san'atning eng ommaviy turlaridan biri hisoblanadi.

ÖzME badiiy adabiyotning uçta yetakçi turini ajratadi. Epos voqelikning özini hikoya qiladi; lirika esa insonning voqelikdan olgan taassurotlari va keçinmalarini birinçi öringa qöyadi; drama hayotni harakatda, muallif nutqisiz, qahramonlar sözi va xatti-harakati orqali körsatadi. ÖzME qayd etişiça, Şarq qadimdan şe'riyat diyori bölgani uçun bu yerda ayniqsa lirika keng rivoj topgan.

Turlar orasida oraliq şakllar ham bor: lirika va eposning birikuvidan liro-epik tur hosil böladi, unga poema, ballada, doston va masal kiradi. Epik asarlar hajmiga köra kiçik (latifa, ertak, hikoya, oçerk), örta (qissa) va katta (roman) şakllarga bölinadi. Lirika mazmun va şakliga qarab ğazal, ruboiy, muxammas, qasida, marsiya, sonet va qöşiq kabi janrlarga ajraladi. Dramatik asarlar esa drama, komediya va tragediya (fojia) kabi xillarga ega.

ÖzME'ga köra, yozuvçining voqelikni qanday aks ettirişiga qarab ijodiy usullar farqlanadi. Hayotdagi tipik hodisalar umumlaştirilib, haqqoniy tasvirlansa, realistik adabiyot yuzaga keladi. Yozuvçi voqelikning özini emas, balki u haqidagi orzu-umidlarini ifodalasa, romantik adabiyot paydo böladi. Asarning badiiy qimmati mavzusining dolzarbligi, ğoyasining teranligi, tasvirning haqqoniyligi va badiiy şaklning mukammalligi bilan belgilanadi.

Adabiyotning asosiy tasvir obyekti insondir. ÖzME'ga köra, adabiyot inson tabiatini umumlaştirgan holda ifodalaydi va ayni paytda yaqqol individual obrazlar yaratadi. Bunday obrazlarning eng mukammallari «tip» deb ataladi: Alişer Navoiy dostonlaridagi Farhod, Şirin, Majnun va Layli, Şekspirning Otello va Hamleti, Abdulla Qodiriy romanidagi Otabek va Kumuş şunday obrazlar qatoriga kiradi.

ÖzME har bir adabiyotni milliy hodisa, ya'ni muayyan xalq madaniyatining tarkibiy qismi deb hisoblaydi. Xalqning tarixiy taqdiri va ruhiyatiga xos xususiyatlar adabiyotning milliy mazmunini taşkil qiladi va öziga xos milliy şaklni yuzaga keltiradi. Bu şaklning şakllanişida uzoq davr davomida töplangan tajriba va an'analarning ahamiyati katta, xalq hayotidagi yangi davr esa adabiyotning mazmuni va şaklini yangilab boradi.

ÖzME'ga köra, mustaqillikdan keyingi özbek adabiyotida tub özgarişlar röy bergan: ijodkorlar olam va inson haqida avvalgidan farqli fikrlay boşlagan, insonning tuyğu va keçinmalarini turliça ifodalaydigan asarlar yaratilgan. Bu adabiyot öquvçiga tayyor xulosa yoki nasihat bermaydi, balki tasvirning nozikligi, kutilmagan obraz va ifodalar orqali uni fikrlaşga undaydi; uning jozibasi matnning ustki qatlamida emas, zamirida yaşiringan. ÖzME bu davr adabiyotini turli ijodiy yönaliş va oqimlar kesişadigan rang-barang hodisa sifatida tavsiflaydi.