Efioplar

Efioplar (eskiça itioplar, itoplar; yunonça aithiops — «quyoşda qoraygan, kuygan yuzli»), habaşlar — ikki ma'noda qöllanadigan etnik nom: 1) qadimda — Misrdan janubda, Nubiya va hozirgi Efiopiya hududida yaşagan aholining umumiy nomi; 2) hozirgi zamonda — Efiopiya aholisining umumiy nomlanişi.123

Inglizça Vikipediyaga köra, «Aithiopia» yunonça ikki sözdan tuzilgan bölib, ot sifatida «kuygan yuz», sifat sifatida esa «qizğiş-qönğir» deb tarjima qilinadi. Bu söz Gomer davridan boşlab yunonlarga nisbatan terisi qoramtirroq xalqlarga işlatilgan noaniq atama bölgan. U ilk bor Gomerning «Iliada» va «Odisseya» dostonlarida tilga olinadi. Tarixçi Gerodot «efioplar» deb Misrdan janubdagi hududlar, köpinça Nubiya aholisini atagan; Klavdiy Ptolemey esa bu nomni Saxroi Kabirdan janubdagi butun Afrikaga nisbatan umumiy atama sifatida qöllagan. Vizantiya yunonlari Aksum podşosi Ezana milodiy 330-yilda Meroeni egallab, «Efiopiya podşosi» unvonini olganidan keyin aksumliklarni ham efioplar deb atay boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, efioplar Tavrotda kuşitlar bilan bir ma'noda tilga olinadi, Troya uruşi haqidagi rivoyatlarda esa troyanlarning ittifoqçilari sifatida uçraydi.

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 1-ming yillikda Janubiy Arabistondan Efiopiya hududiga bir neça marta arab (somiy) qabilalari köçib kelgan va kuşit tillarida sözlaşadigan mahalliy aholi bilan qorişib ketgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şu mintaqada miloddan avvalgi 980-yildan Dmt podşoligi, keyinroq qariyb 900 yil davomida Aksum davlati mavjud bölgan; xristianlik bu yerga 330-yilda, islom esa 615-yilda kirib kelgan.

ÖzME efioplarning asosiy etnik komponentlari sifatida amxara, gurage, qisman galla (oromo) va tigraylarni, mamlakat markazida esa agau, kaffa, uolamo kabi xalqlarni sanaydi va bular negizida yagona efiop millati şakllanayotganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Efiopiya — 80 dan ortiq etnik guruh yaşaydigan köp millatli davlat; amxar, oromo, somali, tigrinya va afar tillari rasmiy maqomga ega. ÖzME'ga köra, efioplar asosan amxar tilida sözlaşadi.

ÖzME 1990-yillar örtasi uçun efioplarning umumiy sonini 52 million kişi deb bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2025-yilda Efiopiya aholisi taxminan 138,9 million kişini taşkil etgan. Dindorlarning köpçiligi xristianlar, eng katta çerkov — Efiopiya pravoslav Tevahedo çerkovi; ikkinçi yirik din — islom (asosan sunniylar), oz qismi an'anaviy e'tiqodlarga amal qiladi. ÖzME efioplarning bir qismi iudaizmga e'tiqod qilişini ham qayd etadi.

Efioplarning an'anaviy maşğuloti — dehqonçilik va çorvaçilik. Inglizça Vikipediyaga köra, qişloq xöjaligi hozir ham mamlakat iqtisodiyotining eng yirik tarmoği bölib, 2022-yilda yalpi içki mahsulotning 37 foizdan ortiğini bergan.