Şayton

Şayton (arabça) — islom, xristianlik va boşqa ibrohimiy dinlar ta'limotida yovuz ruh yoki yovuz ruhlarning boşliği, insonlarni töğri yöldan ozdirib gunohga undaydigan kuç. ÖzME uni dunyodagi yovuzliklarning aybdori sifatidagi tasavvur bilan izohlaydi. Söz kundalik nutqda ayyor, firibgar kişilarga nisbatan majoziy ma'noda ham işlatiladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, arabça «şayton» sözi «adaşiş», «uzoqlaşiş» ma'nolari bilan boğlanadi va «duşmanlik qilmoq», «ayblamoq» ma'nosini anglatgan qadimgi semit ildizidan kelib çiqqan; u ibroniyça «satan» sözi bilan özakdoş. ÖzME'ga köra, bu tasavvur yunonça «satanas» şaklida xristian adabiyotiga, undan Yevropa tillariga, rus tiliga esa «satana» şaklida ötgan.

ÖzME'ga köra, Qur'onda bayon qilinişiça, Alloh şaytonni olovdan yaratgan, keyinçalik u amrga böysunmagani uçun «rajim», ya'ni «toşböron qilinuvçi» deb la'natlangan. Inglizça Vikipediyada bu voqea batafsilroq keltiriladi: Alloh Odam alayhissalomni yaratib, fariştalarga unga sajda qilişni buyurganida, Iblis olovdan yaratilganini va loydan yaratilgan insondan ustun ekanini da'vo qilib, sajdadan boş tortgan; şu bois jannatdan quvilgan. Söngra u Odam va uning avlodini yöldan ozdiriş uçun izn söragan va unga muhlat berilgan. ÖzME'ga köra, bu muhlat bandalarning vasvasaga uçiş-uçmasligini sinaş uçun berilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, islom ilohiyotida şaytonlar Iblisga böysunadigan yovuz ruhlar toifasi hisoblanadi; ular odamlarni ibodatdan çalğitadi, ğazab, hasad va nafs orqali gunohga undaydi. Musulmonlar şayton vasvasasidan saqlaniş uçun «A'uzu billahi minaş-şaytonir-rajim» deb Allohdan panoh söraydi. Ayrim olimlar şaytonlarni jinlarning eng itoatsiz qismi deb bilsa, boşqalari ularni alohida mavjudotlar toifasi deb hisoblaydi.

ÖzME'ga köra, Qur'onda şayton sözining sinonimi sifatida Iblis nomi ham qöllanadi. Inglizça Vikipediya esa bu ikki söz örtasidagi farqqa e'tibor qaratadi: Iblis — Qur'ondagi muayyan obrazning atoqli oti, «şayton» esa umuman yovuz kuçni bildiradi. Iblisning kimligi haqida ham turli qaraşlar bor: bir fikrga köra u fariştalardan, boşqa fikrga köra esa jinlarning otasi bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Iblis Qur'onda nomi bilan ön bir marta tilga olinadi.