Metamikt minerallar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Metamikt minerallar (yunonça metamiktos — «aralaşgan») — taşqi kristall şaklini saqlagan holda içki kristall tuzilişi vaqt ötişi bilan asta-sekin buzilib, amorf, ya'ni şişasimon holatga ötadigan minerallar guruhi. Bu jarayon metamiktlaniş (metamiktizatsiya) deb ataladi va mineralogiya hamda radiogeologiya örganadigan hodisalar qatoriga kiradi.12
Hosil böliş sababi
13ÖzME'ga köra, kristall panjaraning özgarişi asosan radioaktiv parçalaniş bilan, şuningdek mineral tarkibidagi asosiy komponentlar yoki aralaşma sifatida kirgan beqaror elementlar va ularning izotoplarining özgarişi bilan boğliq. Atomlarning öz örnidan siljişi natijasida mineralda potensial energiya töplanadi; ÖzME uni Vegner energiyasi deb ataydi. Eng muhim izotoplar sifatida uran-235, uran-238, toriy-232, radiy-226 va kaliy-40 tilga olinadi. Bu elementlar asosiy tarkibiy qism bölgan minerallarda kristall tuziliş töliq parçalanadi, ular faqat aralaşma sifatida qatnaşgan kristallarda esa alohida mahalliy amorf qismlar paydo böladi.
Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, asosiy omil — uran va toriy parçalanişida çiqadigan alfa-nurlaniş. Alfa-zarralar kristallni içkaridan «bombardimon qilib», uning tartibli tuzilişini buzadi. Yetarliça uzoq vaqt ötgaç panjara butunlay yemiriladi, ammo kristallning taşqi qirralari özgarmaydi.
Xossalarining özgarişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, metamiktlaniş mineralning nur sindiriş körsatkiçi, qattiqligi va soliştirma oğirligini kamaytiradi, ilgari mavjud bölgan qöş nur sindirişni yöqotadi. Rangi ham özgaradi: metamikt namunalar odatda yaşil, jigarrang yoki qoramtir böladi. Barça metamikt materiallarning özi ham radioaktiv, ayrimlari esa xavfli darajada.
Rusça Vikipediyaga köra, metamiktlaniş hajmning kattalaşişiga olib keladi, şu sababli bunday kristallar atrofidagi minerallarda öziga xos darzlar va maxsus rangli «hoşiyalar» kuzatiladi. Bu belgilar foydali qazilmalarni qidirişda qidiruv alomati sifatida xizmat qiladi.
Qayta kristallaniş
13Metamikt minerallar qizdirilganda yoki uzoq vaqt kuydirilganda yana kristall holatiga qaytadi. Rusça Vikipediyaga köra, bunda mineral ziçligi oşib, hajmi kamayadi. Şu sababli ularni oddiy amorf jismlarga qöşiş şartli: ular haqiqiy kristall sifatida paydo bölgan va ösgan, taşqi şakli böyiça ularning simmetriyasini aniqlaş mumkin, ba'zan esa içki tuzilişning qoldiqlari ham saqlanadi.
Misollar
13Inglizça Vikipediyaga köra, metamikt mineralning tipik misoli — sirkon: unda sirkoniy örnini egallagan uran va toriy atomlari nurlaniş zararini keltirib çiqaradi. Metamiktlanişga uçraydigan boşqa minerallar qatoriga allanit (ortit), gadolinit, ekanit, torit va titanit kiradi; rusça Vikipediya bu röyxatga evksenit, samarskit va eşinitni ham qöşadi. Ekanit tarkibida toriy va uran asosiy qism bölgani uçun deyarli har doim töliq metamikt holatda uçraydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Metamikt minerallar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3392 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMetamikt minerallar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3392
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3392
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Метамиктные минералыru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Metamictisationen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 5-jild, 448-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 448-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.