Taypin qözğoloni

Taypin qözğoloni (1850–1864) — Xitoyda hukmron Sin (Tsin) sulolasiga qarşi kötarilgan eng yirik xalq qözğoloni va fuqarolar uruşi. ÖzME uni Xitoydagi eng katta dehqonlar qözğoloni deb ataydi. Inglizça Vikipediyaga köra, uruşda halok bölganlar soni turli baholarga köra 20–30 milliondan (öşa paytdagi Xitoy aholisining 5–10 foizi) 73–100 million kişigaça yetgan; bu uni insoniyat tarixidagi eng qonli töqnaşuvlardan biriga aylantiradi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, qözğolon arafasida Sin imperiyasi Birinçi afyun uruşida oğir mağlubiyatga uçragan, afyunning noqonuniy keng importi tufayli savdo muvozanati buzilib, iqtisodiyot qattiq zarar körgan. Mançjur sulolasiga qarşi kayfiyat ayniqsa janubiy Xitoyda, xan xitoylarining xakka guruhi orasida kuçli bölgan.

Qözğolonga Xun Syutsyuan, Yan Syutsin va boşqalar boşçilik qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Xun Syutsyuan davlat imtihonlaridan bir neça bor ötolmagan xakka bölib, bir qator vahiylardan söng özini Iso Masihning ukasi deb e'lon qilgan. 1844-yilda uning tarafdori Fen Yunşan xristianlik, daosizm, konfutsiylik va mahalliy e'tiqodlarni qorişirgan «Xudoga siğinuvçilar jamiyati»ni tuzgan. Mahalliy amaldorlar bu jamiyatni ta'qib qila boşlagaç, qözğolon kötarilgan.

ÖzME'ga köra, qözğolon 1850-yil yozida Guansi ölkasidagi Szintyan qişloğida boşlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1851-yil yanvar boşida qözğolonçilarning ön minglik qöşini Szintyanda hukumat kuçlarini yenggan, 11-yanvarda esa Xun özini «Samoviy mamlakat»ning «Samoviy podşohi» deb e'lon qilgan. ÖzME'ga köra, dastlab mahalliy xarakterga ega bölgan harakat puxta tayyorgarlik körgan va qat'iy intizomli qöşin tuzgan.

ÖzME'ga köra, qözğolonçilar Yanszi vodiysida «Taypin tyango» — «Samoviy mölköllik davlati»ni barpo etgan, 1853-yilda Nankin şahri uning poytaxtiga aylangan. Qözğolonçilar soni bir neça ön mingdan 300–500 minggaça yetgan. Inglizça Vikipediyaga köra, eng qudratli davrida Taypin davlati qariyb 30 million aholini boşqargan. Qözğolon rahbarlari işlab çiqariş va iste'molda umumiy tenglikka asoslangan utopik yer dasturini e'lon qilgan. Taypin hududlarida afyun olib kiriş taqiqlangan, konfutsiylik va buddizm örniga Xun ta'limoti joriy etilgan; qözğolonning ilk davrida qöşinda köp ayollar xizmat qilgani ham ğayrioddiy hol bölgan.

ÖzME'ga köra, 1853-yil mayda qözğolonçilar Pekinga yuriş boşlagan, biroq 1855-yilda bu qöşin tormor etilgan. Şunga qaramay, 1853–1856-yillarda ular Markaziy Xitoyda qator ğalabalarga erişib, katta hududlarni egallagan. 1856-yildan rahbarlar orasidagi kelişmovçiliklar harakatni zaiflaştirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Pekinga yurişning muvaffaqiyatsizligi va 1856-yil sentyabr–oktyabridagi davlat töntarişi urinişi qözğolonçilarni jiddiy kuçsizlantirgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, qözğolonçilarni asosan Zen Gofan tuzgan va boşqargan Syan armiyasi kabi viloyat qöşinlari yenggan. Ular Yanszi böylab ilgarilab, Ansinni qayta egallagan va 1862-yil mayda Nankinni qamal qilgan. 1864-yil 1-iyunda qamal paytida Xun Syutsyuan vafot etgan, oradan bir oy ötmay Nankin qulagan. ÖzME'ga köra, Sin hukumati qözğolonni Angliya va Fransiya yordamida bostirgan; inglizça Vikipediya ham britaniyalik ofitser Çarlz Gordon qömondonligidagi «Doim ğolib armiya»ni hukumat tomonida jang qilgan kuçlar qatorida tilga oladi.