Kreml

Kreml (rusça) — qadimgi rus şaharlarining mustahkam devor bilan öralgan markaziy va eng qadimiy qismi, şahar içidagi qal'a. ÖzME'ga köra, kreml içida minorali mudofaa devorlari, saroy va çerkovlar joylaşgan, knyaz yoki podşoning qarorgohi, sobor va boyarlar uylari ham şu yerda bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, «kreml» sözi XIV asrdan boşlab keng tarqalgan va qadimgi rusça «detinets» atamasini asta-sekin siqib çiqargan.12

ÖzME'ga köra, bu atama yozma manbalarda ilk bor 1331-yilda «Kremnik» şaklida uçraydi. Rusça Vikipediya sözning kelib çiqişi haqida bir neça qaraşni keltiradi. Eng keng tarqalgan faraz uni «krom» sözi bilan boğlaydi; ayrim tadqiqotçilar bu sözni «çekka, çegara», boşqalari «içki qism» deb izohlaydi. «Kremnik» şakli yilnomada 1317-yilda Tver kremlining qurilişi munosabati bilan qayd etilgan. Boşqa farazlarga köra, söz turkiy «kermen» («qal'a», «qal'a devori») yoki möğulça «kerem» sözlariga, yunonça «kremnos» («tik qiya») sözga yoki boltiq tillariga borib taqaladi.

Rusça Vikipediyaga köra, slavyanlar IX asrdan keç bölmagan davrda öz yerlarini himoya qiliş uçun qal'alar qura boşlagan; möğullar istilosidan oldin Rusda 400 ga yaqin katta-kiçik şahar bölgan. Qurilişda uzoq vaqt yoğoç asosiy material bölib qolgan, çunki u arzon, köp va tez işlatiladigan edi. ÖzME'ga köra ham dastlabki kreml devorlari yoğoç va loydan tiklangan, XI asrdan esa toş va ğişt işlatila boşlagan. Kremllar odatda tabiiy himoyaga ega joyda — şaharning baland qismida, daryo yoki köl böyida, ikki daryo quyiladigan burun yerda barpo etilgan.

Moskva kremlining oq toşdan devorlari 1367-yilda knyaz Dmitriy Donskoy davrida qurila boşlagan, keyinroq Ivan III davrida u ğiştdan qayta tiklangan. Rusça Vikipediyaga köra, XVI–XVII asrlarda Rus davlatida 30 ga yaqin toş qal'a qurilgan; Tula, Zaraysk kremllari kabi ayrimlarining rejasi muntazam geometrik şaklga ega. Kreml deb ataladigan oxirgi inşoot 1699–1717-yillarda Tobolskda qurilgan.

ÖzME'ga köra, kreml qurilişi XVI–XVII asrlarda ayniqsa avj olgan, XIX asrdan esa ular harbiy ahamiyatini yöqotib, ma'muriy markaz va tarixiy-badiiy majmua sifatida saqlanib qolgan. Rusça Vikipediyaga köra, XVIII–XX asrlarda köp qal'alar qarovsiz qolib buzilgan, yonğinda yonib ketgan yoki şaharsozlik islohotlari paytida buzib taşlangan; yoğoç kremllarning birortasi ham XX asrgaça töliq saqlanmagan. ÖzME Novgorod, Pskov, Tula, Smolensk va Moskva kremllarini saqlanib qolganlar qatorida sanaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, bugungi kunda «Kreml» deganda köpinça Moskva kremli, kengroq ma'noda esa Rossiya hukumati tuşuniladi.