Başorat

Başorat (arabça — «xuşxabar», «suyunçi xabar») — ilmiy bilişning bir şakli: fanga hali töla ma'lum bölmagan, faqat imkoniyat sifatida mavjud hodisa va jarayonlar haqida oldindan asosli fikr bildiriş. ÖzME'ga köra, başorat ijodiy jarayon bölib, tabiat va jamiyat rivojlanişining fanda aniqlangan obyektiv qonuniyatlariga tayanadi. Rusça Vikipediya ilmiy başoratni tadqiqot paytida hali mavjud bölmagan, ammo kelajakda paydo bölişi va örganilişi mumkin bölgan obyekt va jarayonlarni aniqlaş va tasvirlaş usuli deb ta'riflaydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, başorat qadimdan ma'lum bölgan ilmgaça şakllar — karomat va başoratgöylikdan ösib çiqqan. XV–XVII asrlarda fanning rivojlanişi bilan ilmiy başorat şakllangan; uning asosida sabab-oqibat aloqalarining mantiqiy zanjiriga tayanadigan ilmiy usul yotadi. Ilmiy başorat hodisaning paydo bölişi sabablari, amal qiliş şakllari va rivojlaniş yöli ma'lum bölgan hollarda uning qonuniyatlarini aniqlaşga asoslanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, fanda başorat — ma'lum şart-şaroitda nima kuzatilişi haqidagi qat'iy, köpinça miqdoriy ifodalangan da'vo. Ilmiy usul nazariyadan mantiqan kelib çiqadigan bunday da'volarni takrorlanadigan tajriba va kuzatuvlar orqali tekşirişga quriladi. Başoratlari kuzatuvlarga zid kelgan nazariya rad etiladi, tekşirib bölmaydigan başorat bermaydigan qaraşlar esa odatda fan doirasidan taşqarida hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, har bir fan başorat uçun boy material beradi. Masalan, astronomiyadagi bilimlar Oy va Quyoş tutilişlari vaqtini bir neça yil oldin aniq hisoblaş imkonini bergan, kimyo esa hali kaşf qilinmagan elementlar mavjudligini oldindan aytib bergan. Rusça Vikipediya ham davriy qonun asosida topilmagan elementlarning xossalari oldindan aytilganini misol qilib keltiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Eynşteynning umumiy Nisbiylik nazariyasi yoruğlik nuri yirik massalar yonidan ötganda egilişini başorat qilgan va bu 1919-yilgi Quyoş tutilişida tasdiqlangan.

Rusça Vikipediyaga köra, vaqt jihatidan aniq çegaralangan va yetarli ma'lumotga asoslangan başorat odatda «oldindan aytiş» deb ataladi. Uzoq muddatli başoratlarda, dastlabki ma'lumotlar kam bölganda yoki tizim juda murakkab bölganda deterministik emas, ehtimoliy-statistik usullar qöllanadi. Deterministik usullar klassik fizika, kimyo, mexanika va astronomiyada, ehtimoliy usullar esa kvant fizikasi, iqtisodiyot, siyosat va psixologiya kabi köp omilli sohalarda işlatiladi. ÖzME'ga köra, nazariy va tajriba ma'lumotlarini umumlaştiriş, hodisalar qonuniyatlari va örzaro aloqasini hisobga oliş orqali qilinadigan başorat ijtimoiy hayot va fan taraqqiyotida katta ahamiyatga ega.