Eliminatsiya

Eliminatsiya (lotinça «elimino» — «ostonadan çiqaraman, olib taşlayman») — biologiyada taşqi muhitning turli abiotik va biotik omillari ta'sirida organizmlarning halok bölişi. ÖzME uni yaşab qolişga teskari tuşunça sifatida tavsiflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, eliminatsiya deganda alohida individlar, ularning guruhlari yoki butun populyatsiyalarning nobud bölişi, şuningdek, ularning köpayişdan çetlaşişi tuşuniladi; bunga raqobat kabi biotik, fizik va antropogen omillar sabab böladi. Atama Evolyutsion biologiya va Ekologiyada tabiiy tanlanişning qanday yönalişda borişini tahlil qilişda qöllanadi.12

ÖzME'ga köra, tabiiy tanlaniş va evolyutsiya yönalişini örganişda eliminatsiya şakllari turliça tasniflanadi, ammo odatda u ikki asosiy turga — umumiy (tanlanmaydigan) va tanlanadigan eliminatsiyaga ajratiladi.

Umumiy eliminatsiya — turning ekologik moslaşuvçanlik çegarasidan çiqib ketadigan omillar ta'sirida populyatsiya a'zolarining ommaviy nobud bölişi. Rusça Vikipediyaga köra, bunga tabiiy ofatlar yoki inson faoliyatining keng kölamli ta'siri sabab bölişi mumkin. Bunday hollarda ham moslaşuvlarning evolyutsion ahamiyati saqlanadi: tasodifiy ölimdan oldin yaxşiroq moslaşgan individning nasl qoldiriş ehtimoli kattaroq, şuning uçun omon qolganlar orasida serpuştroq individlar avlodi ustun bölişi statistik jihatdan ehtimolli.

Tanlanadigan eliminatsiya — yaşaş uçun kuraş jarayonida muhit şaroitiga nisbatan kamroq moslaşgan individlarning halok bölişi. ÖzME'ga köra, u tabiiy tanlaniş qançalik jadal ta'sir qilayotganini körsatuvçi ölçov bölib xizmat qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, bu jarayon eng moslaşgan individlarning yaşab qolişi va köpayişiga olib keladi va raqobat bilan birga tabiiy tanlanişning asosini taşkil etadi.

Rusça Vikipediya tanlanadigan eliminatsiyani yana ikki xilga ajratadi. Bevosita eliminatsiyada individ omilning töğridan töğri ta'siridan nobud böladi: masalan, yirtqiç sekin yuguradigan quyonni osonroq tutadi va natijada tezroq quyonlar omon qoladi. Abiotik omilga misol sifatida qişki uyquga yetarli yoğ töplay olmagan ayiqlarning qişning örtasida uyğonib, ozuqa topa olmay halok bölişi keltiriladi. Bunday saralaş ozuqa topiş, oçlik va çanqoqqa çidaş kabi himoya qobiliyati kuçli individlarning saqlanişiga yordam beradi.

Bilvosita eliminatsiyada ölim dastlabki omilning özidan emas, uning oqibatlaridan kelib çiqadi. Masalan, yirtqiçdan qutulib qolgan, lekin yaralangan quyon keyinçalik yarasi yalliğlanişi tufayli nobud bölişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, tabiiy tanlaniş — individlarning irsiy belgilaridagi farqlar tufayli ularning yaşab qoliş va köpayişdagi notekisligi; bu tuşunçani Çarlz Darvin 1859-yilda «Turlarning kelib çiqişi» kitobida batafsil bayon qilgan. Eliminatsiya şu jarayonning bir tomonini — moslaşmagan individlarning avlod qoldirmasdan saralanib ketişini ifodalaydi. Bu masala rus olimi I. I. Şmalgauzenning «Evolyutsiya omillari» asarida ham keng yoritilgan.