Narx şakllanişi

Narx şakllanişi — tovar va xizmatlar narxining bir qator iqtisodiy va boşqa omillar ta'sirida vujudga keliş jarayoni. ÖzME'ga köra, keng ma'noda narxga davlat organlari (soliq, kredit va boşqa iqtisodiy siyosat vositalari orqali) hamda xöjalik yurituvçi subyektlarning özlari ta'sir qiladi; tor ma'noda esa bu firmaning öz narx strategiyasini işlab çiqişidir. Rusça Vikipediyaga köra, narx şakllanişi bozor iqtisodiyotining asosiy omillaridan biri va marketing faoliyatining eng murakkab qismlaridan hisoblanadi, çunki narx iqtisodiy omillardan taşqari siyosiy, ijtimoiy va psixologik omillarga ham boğliq.1

ÖzME'ga köra, narx şakllanişining uç asosiy turi bor: erkin, ma'muriy va aralaş. Erkin narx talab va taklif nisbatidan kelib çiqadi, ma'muriy turda barça tovar va xizmatlar narxini davlat bevosita belgilaydi, aralaş turda esa bu ikki usul turli nisbatda qöllanadi. Rusça Vikipediya ham ikki asosiy tizimni — talab va taklifga tayangan bozor narxi va davlat organlari belgilaydigan markazlaşgan narxni ajratadi. ÖzME'ga köra, jarayon tovar işlab çiqaruvçidan boşlanib, bozor narxi örnatilgaç yakunlanadi.

ÖzME bozor şaroitida narx şakllanişining bir neça asosiy qoidasini sanab ötadi:

• Xarajatlarni qoplaş. Sotilgan tovar narxi işlab çiqariş va sotiş xarajatlarini töla qoplab, tadbirkorga eng kam foydani ta'minlaşi lozim. Aks holda firma zarar köradi yoki faoliyatini töxtatadi. Bu talab narxning quyi çegarasini belgilaydi.
• Foydani maksimallaştiriş. Narx örtaça xarajatlardan yuqori qöyilib, iqtisodiy foyda olişni ta'minlaşi kerak; bunday narx köpinça monopollaşgan bozorga xos.
• Raqobatda ustunlik. Raqibni bozordan siqib çiqariş uçun oddiy tovarlar narxi vaqtinça pasaytiriladi, nufuzli tovarlarga esa, xaridorlari badavlat qatlam bölgani uçun, yuqoriroq narx qöyiladi.
• Peşqadamga ergaşiş. Örinbosar tovarlar narxi bozordagi yetakçi firma narxiga qarab belgilanadi; bu holat oligopoliyaga xos bölib, firmalar asosan sifat va xizmat bilan raqobatlaşadi.

ÖzME'ga köra, narx quyi va yuqori çegara orasida şakllanadi: quyi çegarani xarajatlarni qoplaş zarurati, yuqorisini esa xaridorlarning sotib oliş qobiliyati belgilaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, işlab çiqaruvçi narx qöyişda turli maqsadlarni közlaydi: korxonani saqlab qoliş, joriy daromad yoki foydani oşiriş, bozorni egallaş yoki sifat böyiça yetakçilikni ta'minlaş. Şunga mos ravişda bir neça strategiya qöllanadi: kirib boriş strategiyasida narx ataylab past qöyiladi, «qaymoğini oliş» strategiyasida esa yuqori narx belgilanadi; betaraf strategiya mavjud uluş va foydani saqlaşga qaratilgan. Bundan taşqari, tabaqalaştirilgan narxlar, nufuzli tovar narxi, bozor yetakçisiga ergaşiş kabi strategiyalar ham bor. Narxlaş usullari xarajatlarga, talabga yoki raqobatçilar harakatiga yönaltirilgan uç guruhga bölinadi.

ÖzME'ga köra, narx şakllanişining eng muhim talabi uning bozor şaroitiga mos va özgaruvçan bölişidir. Davlatning narx belgilaşga bevosita aralaşuvi bozor qonuniyatlariga zid hisoblanadi, şuning uçun davlat bozor narxlarini erkinlaştirib, bozor qoidalaridan taşqarida yuzaga keladigan monopol narxlarni çeklab turadi.