Törtköl tumani

Törtköl tumani — Özbekistonning Qoraqalpoğiston Respublikasi tarkibidagi ma'muriy tuman; respublikaning janubi-şarqida, Amudaryoning öng sohilida joylaşgan. Markazi — Törtköl şahri. ÖzME'ga köra, tumanning maydoni 7,5 ming km², 2004-yilda aholisi 161,2 ming kişi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Qoraqalpoğiston statistika boşqarmasi ma'lumotiga tayanib, 2026-yilda aholi soni 236 700 kişiga yetgan va bu respublikadagi eng yuqori ösiş körsatkiçlaridan biri hisoblanadi.12

ÖzME'ga köra, tuman 1927-yil 3-iyulda taşkil topgan, rusça Vikipediya esa uning tuzilgan yilini 1930 deb körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, tuman markazi 1873-yilgi Xiva yurişidan söng rus harbiy istehkomi sifatida barpo etilgan va 1920-yilgaça Petroaleksandrovsk deb atalgan; 1932-yilda Törtköl nomini olgan va 1932–1939-yillarda Qoraqalpoğiston poytaxti bölgan. Amudaryo özanining bir neça bor özgarişi va şaharni suv bosişi tufayli poytaxt 1939-yilda Nukusga köçirilgan, şahar esa 1949-yilda yangi joyga ötkazilgan.

ÖzME'ga köra, tuman ğarbda Ellikqal'a tumani, janubi-ğarbda Xorazm viloyati, şarqda Navoiy viloyati va Buxoro viloyati bilan çegaradoş. Rusça Vikipediyaga köra, janubda Turkmanistonning Lebap viloyati bilan ham çegaralanadi, çegarada Tuyamöyin GESi joylaşgan. 2023-yil boşidagi holatga köra, tuman tarkibida Törtköl şahri, beşta şaharça va ön beşta qişloq fuqarolari yiğini bor. Tuman hududida Jonbosqal'a arxeologik yodgorligi joylaşgan.

ÖzME'ga köra, tuman hududi dengiz sathidan 169–206 m balandlikdagi tekislikda yotadi; şimoli-şarqiy va şimoliy qismini Qizilqum çöli egallaydi. Suvyorgan, Sökkili, Jumaketgan kabi şör köllar bor, Suvyorgan atrofida keng şörxoklar tarqalgan. Yerlar Paxtaarna, Kaltaminor, Yonboşqal'a kabi kanallar orqali suğoriladi, zax suvlar esa kollektorlar orqali çiqarib yuboriladi. Iqlimi keskin kontinental: ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati —4,9°, iyulniki 28,2°, yillik yoğin 100 mm atrofida. Inglizça Vikipediyaga köra, Törtköl şahrida buğlaniş yoğin miqdoridan örtaça 36 marta oşadi.

Tabiiy ösimliklardan jiyda, turanğil, tol, saksovul, yulğun, qamiş, hayvonlardan jayran, qobon, çiyaböri, ondatra, quşlardan qirğovul uçraydi.

ÖzME'ga köra, 2004-yilda aholining 62 foizi özbeklar, 23,8 foizi turkmanlar bölgan, qozoq va qoraqalpoqlar ham yaşagan. Rusça Vikipediya özbeklar ulusini 62,8 foiz, turkmanlarnikini 24,3 foiz deb körsatadi. Ikkala manbada qozoq va qoraqalpoqlar ulusi (9 va 5,5 foiz) bir-biriga teskari keltirilgan. ÖzME ma'lumotiga köra, 2004-yilda örtaça ziçlik har kvadrat kilometrga 21,5 kişi bölgan, aholining qariyb uçdan ikki qismi qişloqlarda yaşagan.

Tuman iqtisodiyotining asosini paxtaçilik taşkil etadi va sanoati ham asosan paxtani qayta işlaşga yönaltirilgan. ÖzME'ga köra, tumanda paxta tozalaş, asfalt va temir-beton zavodlari, bir neça qöşma korxona hamda yuzlab kiçik va örta xususiy korxona faoliyat körsatgan. Çorvaçilik, ipakçilik, boğdorçilik, sabzavot va poliz ekinlari yetiştiriş ham rivojlangan, qorakölçilikka ixtisoslaşgan xöjalik bor. Tuman orqali Amudaryoning 50 km lik qismi ötadi, temir yöl uzunligi 140 km. ÖzME'ga köra, 2004-yilda tumanda 65 ta umumta'lim maktabi, olti kasb-hunar kolleji, ölkaşunoslik muzeylari va kutubxonalar işlagan; tuman gazetalari özbek va turkman tillarida çiqadi.