Qrim toğlari
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Qrim toğlari (ilgari Tavriya toğlari deb ham atalgan) — Qrim yarim orolining janubi va janubi-şarqiy qismini egallagan toğ tizimi. ÖzME'ga köra, toğlarning uzunligi 150 km, kengligi 50 km gaça; rusça Vikipediya uzunlikni taxminan 160 km deb körsatadi. Tizim ğarbda Balaklava yaqinidagi Ayya burnidan şarqda Feodosiya yonidagi Ilya burnigaça çözilgan.12
Tuzilişi
13Qrim toğlari bir-biriga parallel uç qator tizmadan iborat bölib, ular ikki böylama vodiy bilan ajralgan. ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, uçala tizmaning yon bağirlari bir xil xususiyatga ega: şimoliy yon bağirlar qiya, janubiylari esa tik. Bunday asimmetrik tizmalar kuesta deb ataladi. Taşqi tizma balandligi 350 metrgaça, Içki tizma 750 metrgaça yetadi. Qora dengiz sohili böylab çözilgan janubiy — Asosiy tizma eng baland qism hisoblanadi; uning eng yuqori nuqtasi — Babuğan-yayladagi Roman-Koş toği (1545 m).
Asosiy tizma ustki qismi tekis supasimon massivlardan tarkib topgan, bu tekis yuzalar mahalliy tilda «yayla» deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, ğarbdan şarqqa Baydar, Ay-Petri, Yalta, Nikita, Gurzuf va Babuğan yaylalari ketma-ket joylaşgan; şarqroqda Çatirdağ (1527 m), Demirji va eng keng — Karabi yaylalari kabi alohida massivlar bor. Janubiy yon bağirlar köp joyda dengizga balandligi 500 metrgaça bölgan tik devorlar bilan tuşadi, ular alpinistlar orasida maşhur.
Geologiyasi
13Rusça Vikipediyaga köra, Qrim toğlari Alp burmalanişi mintaqasining bir qismi, yarim orolning tekislik qismi esa Skif platformasiga mansub. Toğlar trias va yura davrlarining kuçli burmalangan flişli yotqiziqlaridan hamda keyingi davrlarning ohaktoş, qumtoş va gilli qatlamlaridan tuzilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, eng baland yaylalar yura davri ohaktoşlaridan iborat. Toğlar bor davri oxiri va eotsenda orol şaklida kötarila boşlagan, hozirgi relyef asosan neogen va antropogenda şakllangan; yer yoriqlari böylab harakatlar hozir ham davom etib, zilzilalarga sabab böladi. ÖzME'ga köra, Asosiy tizma uçun karst relyef şakllari — ğorlar, voronkalar xos.
Iqlimi va ösimlik dunyosi
13Inglizça Vikipediyaga köra, 1200 metrdan baland qismlarda yillik örtaça harorat 5,7°, yillik yoğin ğarbda 1000–1200 mm, şarqda 510–700 mm. Janubiy yon bağirlarda Örta dengiz iqlimi hukm suradi. ÖzME'ga köra, toğ yon bağirlari eman, qoraqayin va qarağay örmonlari bilan qoplangan, yaylalarda esa kserofit — qurğoqçilikka çidamli toğ ösimliklari ösadi. Inglizça Vikipediya yaylalar daraxtsiz toğ ötloqlari va arçazorlar bilan qoplanganini qayd etadi.
Tarixiy ahamiyati
13Inglizça Vikipediyaga köra, Qrim toğlaridagi Buran-Kaya ğorlaridan Yevropadagi eng qadimgi zamonaviy odamlarning taxminan 32 ming yillik qoldiqlari topilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qrim toğlari // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3464 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQrim toğlari. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3464
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3464
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Крымские горыru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Crimean Mountainsen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 11-jild, 333-b.manbaa.uz · ÖzME, 11-jild, 333-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.