Iqon jangi

Iqon jangi — 1864-yil oxirida Turkiston şahri yaqinidagi Iqon qişloği atrofida Qöqon xonligi qöşini bilan Rossiya imperiyasining kazak otryadi örtasida bölgan jang. U Rossiyaning Örta Osiyoni bosib oliş yürişlari davridagi eng maşhur toqnaşuvlardan biri sanaladi. ÖzME bu jangni çor qöşinlariga qarşi kuraşgan sarbozlar va köngillilarning jangi sifatida tasvirlaydi; rus manbalarida esa u kazaklar matonatining namunasi sifatida eslanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, Çimkent egallangaç, rus qöşinlari uçun Toşkentga yöl oçilgan edi, Turkiston harbiy gubernatori Mixail Çernyayev esa 1864–1865-yillar qişida şaharga qayta hujum qilişni rejalaştirgan. Qöqon laşkarboşisi Alimqul bunga javoban Toşkentda katta qöşin töplagan. ÖzME uning qöşinini 12 ming kişi deb körsatadi, rusça Vikipediya esa töpi va zaxiralari bilan ta'minlangan 10 mingga yaqin askar haqida yozadi. ÖzME'ga köra, yöl qattiq sovuqda bosib ötilgan, qor ot va tuyaning kökragigaça yetgan, ammo qöşin yürişni töxtatmagan.

Turkiston komendanti dalada kiçik guruhlar paydo bölganini eşitib, esaul Vasiliy Serov qömondonligidagi yuzlik kazak otryadini razvedkaga yuborgan. Rusça Vikipediyaga köra, toqnaşuv dekabr boşida (eski uslub böyiça 4–6-dekabrda) yuz bergan; ÖzME esa jangni noyabr oyiga tegişli deb körsatadi. Iqon yonida otryad qöqon qöşinining asosiy kuçlariga duç kelib, qurşab olingan. Kazaklar bir ariqni egallab, atrofiga oziq-ovqat qoplaridan va keyinroq nobud bölgan otlardan tösiq qilgan va uç kun davomida mudofaa qilgan.

ÖzME'ga köra, qurşovdagilarga yordam uçun Turkistondan 170 askar va ikki zambarak yuborilgan, lekin rusça va inglizça Vikipediyaga köra, bu guruh qurşovni yorib öta olmay orqaga qaytgan. Alimqul Serovga taslim bölişni taklif qilib xat yuborgan, javob sifatida yana ötişma boşlangan. ÖzME qöqonliklar namat, daraxt şoxlari, qor va muzdan qalqon yasab, uni oldinga yumalatib kazaklar turgan joyga yaqinlaşganini yozadi; rusça Vikipediyada ham Alimqul şoxlardan töqilgan qalqonlar tayyorlaşga buyurgani aytiladi.

Jang yakunini manbalar turliça talqin qiladi. ÖzME'da jang vatan himoyaçilarining ğalabasi bilan tugagani, bu ğalaba tarixda öçmas iz qoldirgani ta'kidlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, uçinçi kuni ertalab kazaklar kare tuzib qurşovni yorib çiqqan va Turkiston tomon çekingan, yöl-yölakay yana köp kişi halok bölgan; söngra kelgan yangi otryad qolganlarni şaharga olib ketgan. Rus manbalari asosidagi hisobga köra, 98 kazakdan 50 nafari halok bölgan, 37 nafari yaralangan. Inglizça Vikipediya jang Alimqulning ortga çekinişi bilan tugaganini yozadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Iqon jangi qöqon qöşinining Turkistonga yürişini töxtatgan, biroq Alimqulni rus qömondonligi jiddiy raqib sifatida tan olişga majbur qilgan. Keyinroq Alimqul ruslarni yaxşi kutib olgan Iqon aholisini Toşkentga köçirib yuborgan. Jang qatnaşçilari mukofotlangan, 1884-yilda jang joyida ularga yodgorlik örnatilgan; u 1917-yildan keyin buzib taşlangan.