Selom

Selom (yunonça «koiloma» — çuqurlik, böşliq), ikkilamçi tana böşliği — köp hujayrali hayvonlarda tana devori bilan içki organlar oraliğida joylaşgan böşliq. ÖzME'ga köra, selom halqali çuvalçanglar, mollyuskalar, ignaterililar, pogonoforalar, xordalilar va boşqa guruhlarda uçraydi. Bunday böşliqqa ega hayvonlar selomik, ya'ni ikkilamçi tana böşliqli hayvonlar deb ataladi.12

Selomning asosiy belgisi — mezodermadan kelib çiqqan öz epitelial qoplamasining borligi; aynan şu belgi uni birlamçi tana böşliğidan ajratib turadi. Böşliq içi maxsus selomik suyuqlik bilan töla, ÖzME'ga köra, u taşqi muhit bilan selomoduktlar deb ataluvçi nayçalar orqali tutaşadi.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, selom embrional rivojlaniş jarayonida ikki xil yöl bilan hosil böladi. Birlamçi oğizlilarda (masalan, halqali çuvalçanglarda) mezoderma hujayralari töplami ikki qatlamga ajralib, ularning orasida böşliq paydo böladi. Ikkilamçi oğizlilarda (xordalilar, ignaterililar) esa birlamçi içak devoridan böliniş yöli bilan mezodermal xaltaçalar ajralib çiqadi va ular selom böşliqlariga aylanadi. Har ikki holatda ham selom mezoderma hosilasi hisoblanadi. Mollyuska va bögimoyoqlilarda selomning epiteliy qoplamasi faqat ayiriş organlari, yurak xaltasi va jinsiy bezlarda saqlanib qolgan; ularning tana böşliği selom bilan birlamçi böşliqning qöşilişidan hosil bölgan aralaş böşliq — miksotsel sifatida qaraladi.

ÖzME'ga köra, selom tana devori va muskullar uçun tayanç bölib xizmat qiladi, ya'ni gidrostatik skelet vazifasini bajaradi, şuningdek organizm içki muhitining biokimyoviy barqarorligini saqlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, segmentlar orasida tösiq bölmagan çuvalçanglarda selom suyuqligini haydaş hisobiga peristaltik harakatlaniş amalga oşadi.

Bundan taşqari, selom bir qator qöşimça vazifalarni ham bajaradi: içakdan sörilgan oziq moddalar uning suyuqligi orqali tana böylab taşiladi, moddalar almaşinuvi qoldiqlari selomoduktlar orqali taşqariga çiqariladi, ayrim hayvonlarda u nafas oliş va jinsiy hujayralarni çiqariş bilan ham boğliq. Inglizça Vikipediyaga köra, selom zarbalarni yumşatadi va içki organlarning tana devoriga boğliq bölmagan holda erkin harakatlaniş va ösişiga imkon beradi; uning suyuqligida immun vazifasini bajaruvçi selomotsitlar suzib yuradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, selomning evolyutsion kelib çiqişi hali aniq emas. Bu masalada bir neça faraz mavjud: biriga köra, u böşliqsiz ajdodlardan rivojlangan, boşqasiga köra, böşliqiçlilar ajdodlarining oşqozon xaltaçalaridan kelib çiqqan. Ilgari selomning bor-yöqligi va tuzilişi ikki tomonlama simmetriyali hayvonlarni guruhlarga ajratişda keng qöllangan.