Suvni tozalaş

Suvni tozalaş — tabiiy manbadan olingan yoki foydalanişdan söng çiqqan suvni muayyan maqsadga yaroqli holga keltiriş uçun qöllanadigan texnologik jarayonlar yiğindisi. ÖzME'ga köra, u ikki asosiy yönalişni qamrab oladi: daryo, köl va suv omborlaridan vodoprovodga beriladigan içimlik suvini tayyorlaş hamda sanoat va maişiy oqova suvlarni zararsizlantiriş. Inglizça Vikipediya bu jarayonni suvdan nomaqbul kimyoviy moddalar, biologik ifloslantiruvçilar, muallaq zarralar va gazlarni çiqarib taşlaş deb ta'riflaydi; tozalangan suv faqat içiş uçungina emas, tibbiyot, farmakologiya, kimyo va sanoat ehtiyojlari uçun ham tayyorlanadi.12

Oçiq manbadan olingan suv odatda uç bosqiçdan ötadi: avval tindiriladi, keyin tiniqlaştiriladi, oxirida zararsizlantiriladi. ÖzME'ga köra, mayda va kolloid zarralarni çöktiriş uçun suvga alyuminiy sulfat yoki temir xlorid kabi koagulyantlar qöşiladi, söngra u şağal va qum qatlamlaridan, ba'zan ğovak sopol filtrlardan ötkaziladi. Mikroorganizm va viruslarni yöq qiliş uçun xlor (suyuq yoki gaz holida), gipoxloritlar, xlor dioksidi yoki xlorli ohakdan foydalaniladi; ozon bilan işlov beriş va simob-kvarsli lampalar hosil qiladigan ultrabinafşa nurlantiriş ham qöllanadi.

Suvning tarkibiga qarab qöşimça işlovlar bajariladi. Kalsiy va magniy tuzlari köp bölgan qattiq suv yumşatiladi; yer osti suvidagi temir havo kislorodi bilan boyitiş (aeratsiya) orqali ajratiladi; kremniy birikmalarini kamaytiriş uçun ohak, natriy alyuminat yoki kuydirilgan dolomit işlatiladi. Erigan tuzlar çuçuklaştiriş yoki ion almaşinuv materiallari yordamida, vodorod sulfid, metan, radon va karbonat angidrid kabi gazlar esa degazatsiya orqali ketkaziladi. Ortiqça ftor faollaştirilgan alyuminiy oksidi orqali suzib ötkazilganda kamayadi, noxuş hid faollaştirilgan kömir, ozon yoki kaliy permanganat bilan yöqotiladi. Radioaktiv ifloslaniş aniqlansa, suv dezaktivatsiya qilinadi.

Rusça Vikipediyada bu jarayon «suvga işlov beriş» nomi bilan ham berilib, uning bosqiçlari sifatida mexanik tozalaş, tiniqlaştiriş, yumşatiş va tuzsizlantiriş sanaladi. U yerda maqsad faqat içimlik suvi bilan çeklanmasligi, sanoatda quyqa (nakip) hosil bölişi va metall korroziyasining oldini oliş ham muhim ekani ta'kidlanadi.

ÖzME oqova va yoğin suvlarini tozalaşni tabiatni muhofaza qilişning muhim qismi deb biladi. Bunday suvdagi balçiq va kolloid moddalar tindirgiçlarda çöktiriladi, zararli organik birikmalar biologik usulda parçalanadi. Bulardan taşqari, fizik-kimyoviy va termik usullar ham mavjud.

Sanoat usullari bilan suvni mikroorganizm, tuz va gazlardan mutlaqo xalos qilib bölmaydi, şuning uçun ularning miqdoriga yuqori çegara qöyiladi. ÖzME keltirgan meyorlarga köra, bir millilitr içimlik suvida mikroorganizmlar 100 tadan, içak tayoqçasi guruhidagi bakteriyalar 3 tadan oşmasligi, umumiy qattiqlik 7 mmol/l, quruq qoldiq 1000 mg/l dan yuqori bölmasligi, vodorod körsatkiçi (pH) esa 6 bilan 9 orasida bölişi kerak. Inglizça Vikipediya meyorlar odatda hukumatlar yoki xalqaro taşkilotlar tomonidan belgilanişini va suv sifatini közda çamalab bölmasligini qayd etadi: qaynatiş yoki uy filtri barça ifloslantiruvçilarni yöqotmaydi, mos usulni tanlaş uçun kimyoviy va mikrobiologik tahlil zarur.

ÖzME'ga köra, Özbekiston şahar va tumanlarida suv ta'minoti markazlaşgan: aholiga beriladigan suv yuqoridagi usullarda tozalanib, sanitariya-epidemiologiya xizmati nazoratidan ötkaziladi, yirik korxonalarning oqova suvlari esa mahalliy tozalaş inşootlarida işlanadi.