Suvni tozalaş

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 669–670-b. — ziyouz.com

Suvni tozalaş — suv ta'minoti manbalari (daryolar, köllar, suv havzalari, suv omborlari va b.)dan vodoprovod tarmoğiga kelib tuşadigan suvning sifatini belgilangan meyorga keltiriş uçun möljallangan texnologik jarayonlar majmui. Sanoat korxonalari va maişiy korxonalardan çiqadigan oqova suvlarni tozalaşni ham öz içiga oladi. Suv ta'minoti va kanalizatsiya tizimidagi, korxonalardagi muxandislik inşootlari yordamida hamda biologik va kimyoviy usullarda amalga oşiriladi.

Yer yuzasidagi tabiiy suv manbalari (daryolar, köllar va b.) suvini vodoprovod tarmoğiga yuborişdan oldin tindiriladi, tiniklaştiriladi va zararsizlantiriladi. Tozalaş inşootlarida tindiriş va tiniklaştirişda suv tarkibidagi muallaq va kolloid (mayda) zarralar suv tagiga çukadi, suvga maxsus idişlarda alyuminiy sulfat va xlorli temir bilan işlov beriladi, suv şağal, qum qavati, ba'zan esa ğovak sopol filtrdan ötkaziladi. Tiniq suvni zararsizlantiriş (turli mikroorganizm va viruslarni öldiriş) uçun unga suyuq yoki gaz holatdagi xlor, gipoxloritlar — NaCIO, Sa(SYU)2 va xlor qöş oksid C1O2, xlorli ohak qöşiladi, tindirilgan suv va yer osti suvlarini zararsizlantiriş maqsadida, şuningdek, ozon va ultrabinafşa nurlar ham qöllanadi. Bunda simobkvarsli yoki argonsimobli lampalardan foydalaniladi. Agar suv qattiq (tarkibida kalsiy va magniy tuzlari umumiy miqdori meyordagidan yuqori) bölsa, yumşatiladi (q. Suvni yumşatiş). Yer osti suvlari köpinça aeratsiya usulida temirsizlantiriladi (havo kislorodi bilan boyitiladi). Suvni kremniysizlantiriş (metasilikat kislota H2SiO3 va uning tuzlari mikdorini kamaytiriş) uçun ohak, natriy alyuminat NaAlO2, ba'zan kuydirilgan dolomitdan foydalaniladi. Suv tarkibidagi boşka erigan tuzlarni ketkaziş uçun u çuçuklaştiriladi (q. Suvni çuçukpaştiriş) yoki ionitlardz. tuzsizlantiriladi. Suv tarkibidagi vodorod sulfid, metan, radon, karbonat angidrid va b. erigan gazlarni ketkaziş uçun suv degazatsiyalanadi (q. Degazatsiya). Suv tarkibidagi ortikça ftorni kamaytiriş uçun suv faollaştirilgan alyuminiy oksid orqali suzib ötkaziladi. Agar suv tarkibida radioaktiv moddalar borligi aniklansa, u dezaktivatsiyalanadi (q. Dezaktivatsiya). Agar suvda noxuş hid bölsa, faollaşgan kumir, ozon, kaliy permanganat yoki xlor köş oksid bilan işlanadi (q. Sorbsiya).

Oqova suvlar (sanoat korxonalari, maişiy korxonalar va turar joylardan çiqadigan iflos suvlar) va yoğin suvlarni tozalaş masalalari tabiatni mahofaza qilişning muhim bir qismi hisoblanadi. Oqova suvlar tarkibidagi balçiq, kolloid va erigan moddalar tindirgiçlarda çöktiriladi, zararli moddalar biologik usullarda zararsizlantiriladi (q. Biologik suzgiç, Suvni zararsizlantiriş), korxonalardan çiqayotgan suvlar tozalaş inşootlarida tozalanadi. S.t.ning fizikkimyoviy, termik va b. usullari ham bor.

Tabiiy suvlarni sanoatda qöllanadigan usullar yordamida mikroorganizmlar, tuzlar va gazlardan butkul tozalaşning imkoni yöq. Şu sababli ularning içimlik suvidagi miqdori belgilangan ma'lum meyordan köp bölmasligi talab etiladi. Mas, içimlik suvining 1 ml dagi mikroorganizmlarning umumiy soni 100 tadan oşmasligi, içak tayoqçalari guruhi bakteriyalarining soni 3 tadan oşmasligi şart. Suvning umumiy qattiqligi 7 mmol/l gaça, quruq qoldiq 1000 mg/l gaça, vodorod körsatkiçi — r-n 6,0 dan 9,0 gaça bölişi kerak. Ayrim hollarda içimlik suvining qattiqligi 10 mmol/l gaça, quruq qoldiq 1500 mg/l gaça, temir va marganets ionlarining miqdori tegişliça 1 va 0,5 mg/l gaça bölişiga ruxsat etiladi. St. xalqxöjaligida va aholi soğliğini saqlaşda juda muhim tadbir hisoblanadi.

Özbekiston şahar va tumanlarida suv ta'minoti markazlaştirilgan. Aholiga beriladigan içimlik suvi yuqorida aytilgan usullarda tozalanadi, sanitariya körigidan ötkazib turiladi. Bu iş bilan şahar va tuman sanitariyaepidemiya st-yalari (SES) şuğullanadi. Yirik sanoat va maişiy korxonalarning oqova suvlari mahalliy tozalaş inşootlarida tozalab çiqariladi (yana q. Suv ta'minoti).

Q.: Biologik suzgiç, Degazatsiya, Dezaktivatsiya, Sorbsiya, Suv ta'minoti, Suvni zararsizlantiriş, Suvni yumşatiş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУВНИ ТОЗАЛАШ — сув таъминоти манбалари (дарёлар, кўллар, сув ҳавзалари, сув омборлари ва б.)дан водопровод тармоғига келиб тушадиган сувнинг сифатини белгиланган меъёрга келтириш учун мўлжалланган технологик жараёнлар мажмуи. Саноат корхоналари ва маиший корхоналардан чиқадиган оқова сувларни тозалашни ҳам ўз ичига олади. Сув таъминоти ва канализация тизимидаги, корхоналардаги мухандислик иншоотлари ёрдамида ҳамда биологик ва кимёвий усулларда амалга оширилади.

Ер юзасидаги табиий сув манбалари (дарёлар, кўллар ва б.) сувини водопровод тармоғига юборишдан олдин тиндирилади, тиниклаштирилади ва зарарсизлантирилади. Тозалаш иншоотларида тиндириш ва тиниклаштиришда сув таркибидаги муаллақ ва коллоид (майда) зарралар сув тагига чукади, сувга махсус идишларда алюминий сульфат ва хлорли темир билан ишлов берилади, сув шағал, қум қавати, баъзан эса ғовак сопол фильтрдан ўтказилади. Тиниқ сувни зарарсизлантириш (турли микроорганизм ва вирусларни ўлдириш) учун унга суюқ ёки газ ҳолатдаги хлор, гипохлоритлар — NaCIO, Са(СЮ)2 ва хлор қўш оксид С1О2, хлорли оҳак қўшилади, тиндирилган сув ва ер ости сувларини зарарсизлантириш мақсадида, шунингдек, озон ва ультрабинафша нурлар ҳам қўлланади. Бунда симобкварцли ёки аргонсимобли лампалардан фойдаланилади. Агар сув қаттиқ (таркибида кальций ва магний тузлари умумий миқдори меъёрдагидан юқори) бўлса, юмшатилади (қ. Сувни юмшатиш). Ер ости сувлари кўпинча аэрация усулида темирсизлантирилади (ҳаво кислороди билан бойитилади). Сувни кремнийсизлантириш (метасиликат кислота H2SiO3 ва унинг тузлари микдорини камайтириш) учун оҳак, натрий алюминат NaAlO2, баъзан куйдирилган доломитдан фойдаланилади. Сув таркибидаги бошка эриган тузларни кетказиш учун у чучуклаштирилади (қ. Сувни чучукпаштириш) ёки ионитлардз. тузсизлантирилади. Сув таркибидаги водород сульфид, метан, радон, карбонат ангидрид ва б. эриган газларни кетказиш учун сув дегазацияланади (қ. Дегазация). Сув таркибидаги ортикча фторни камайтириш учун сув фаоллаштирилган алюминий оксид орқали сузиб ўтказилади. Агар сув таркибида радиоактив моддалар борлиги аникланса, у дезактивацияланади (қ. Дезактивация). Агар сувда нохуш ҳид бўлса, фаоллашган кумир, озон, калий перманганат ёки хлор кўш оксид билан ишланади (қ. Сорбция).

Оқова сувлар (саноат корхоналари, маиший корхоналар ва турар жойлардан чиқадиган ифлос сувлар) ва ёғин сувларни тозалаш масалалари табиатни маҳофаза қилишнинг муҳим бир қисми ҳисобланади. Оқова сувлар таркибидаги балчиқ, коллоид ва эриган моддалар тиндиргичларда чўктирилади, зарарли моддалар биологик усулларда зарарсизлантирилади (қ. Биологик сузгич, Сувни зарарсизлантириш), корхоналардан чиқаётган сувлар тозалаш иншоотларида тозаланади. С.т.нинг физиккимёвий, термик ва б. усуллари ҳам бор.

Табиий сувларни саноатда қўлланадиган усуллар ёрдамида микроорганизмлар, тузлар ва газлардан буткул тозалашнинг имкони йўқ. Шу сабабли уларнинг ичимлик сувидаги миқдори белгиланган маълум меъёрдан кўп бўлмаслиги талаб этилади. Мас, ичимлик сувининг 1 мл даги микроорганизмларнинг умумий сони 100 тадан ошмаслиги, ичак таёқчалари гуруҳи бактерияларининг сони 3 тадан ошмаслиги шарт. Сувнинг умумий қаттиқлиги 7 ммол/л гача, қуруқ қолдиқ 1000 мг/л гача, водород кўрсаткичи — р-н 6,0 дан 9,0 гача бўлиши керак. Айрим ҳолларда ичимлик сувининг қаттиқлиги 10 ммоль/л гача, қуруқ қолдиқ 1500 мг/л гача, темир ва марганец ионларининг миқдори тегишлича 1 ва 0,5 мг/л гача бўлишига рухсат этилади. Ст. халқхўжалигида ва аҳоли соғлиғини сақлашда жуда муҳим тадбир ҳисобланади.

Ўзбекистон шаҳар ва туманларида сув таъминоти марказлаштирилган. Аҳолига бериладиган ичимлик суви юқорида айтилган усулларда тозаланади, санитария кўригидан ўтказиб турилади. Бу иш билан шаҳар ва туман санитарияэпидемия ст-ялари (СЭС) шуғулланади. Йирик саноат ва маиший корхоналарнинг оқова сувлари маҳаллий тозалаш иншоотларида тозалаб чиқарилади (яна қ. Сув таъминоти).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.