Avtoxtonlar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Avtoxtonlar (yunonça autochthones — «mahalliy, jaydari»), aborigenlar ham deyiladi — muayyan hududda evolyutsiya natijasida şakllangan va öşa yerda tabiiy ravişda yaşab kelayotgan organizmlar. Biogeografiya va ekologiyada qöllanadigan bu atama boşqa joydan keltirilgan, ya'ni introduksiya qilingan turlarga qarama-qarşi qöyiladi.1
Ta'rifi
13ÖzME'ga köra, avtoxton organizmlar paydo bölgan hudud ularning kelib çiqiş markazi yoki makoni deb ataladi. Avtoxton deb tur, kenja tur, turkum yoki boşqa taksonomik birlik hisoblaniş mumkin. Biror guruhning sistematik darajasi qançalik past va tarqalgan maydoni (areali) qançalik tor bölsa, uning aynan şu joyda paydo bölganiga hamda hozirgi areali uning ilk vatani ekaniga işonç şunçalik ortadi.
Inglizça Vikipediya «mahalliy tur» tuşunçasini avtoxton tur bilan teng deb hisoblaydi: tur biror hududda faqat tabiiy evolyutsiya natijasida mavjud bölsa, u öşa hudud uçun mahalliy sanaladi. Inson tomonidan olib kelingan yovvoyi turlar esa introduksiya qilingan turlar deyiladi; ular sezilarli ekologik yoki iqtisodiy zarar keltirsa, invaziv tur deb ataladi.
Endemiklardan farqi
13ÖzME avtoxton va endemik tuşunçalari köpinça bir-biriga mos kelişini qayd etadi: masalan, Kaspiy tyuleni Kaspiy dengizi uçun ham endemik, ham avtoxton hisoblanadi. Biroq Inglizça Vikipediya bu ikki atama bir xil emasligini ta'kidlaydi: endemik tur faqat bitta joyda uçraydi, mahalliy tur esa boşqa hududlarda ham tarqalgan bölişi mumkin. Bundan taşqari, ikkala atama ham organizm aynan hozirgi yaşaş joyida paydo bölganini anglatmaydi, çunki turlar areali uzoq vaqt davomida iqlim özgarişi va litosfera plitalari siljişi bilan birga özgarib boradi. Şu sababli ba'zi olimlar «mahalliy» va «begona» turlarni keskin ajratiş örniga oraliq toifalarni ham qöllaşni taklif qiladi.
Misollar
13ÖzME Markaziy Osiyo avtoxtonlari sifatida hayvonlardan taroqbarmoq, qöşoyoq va suğurni, ösimliklardan darmana va tovsağizni keltiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, mahalliy turlar boşqa ösimlik, hayvon va zamburuğlar bilan uzoq birgalikdagi rivojlaniş jarayonida özaro murakkab boğlanişlar hosil qiladi va şu tariqa öz ekotizimining ajralmas qismiga aylanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Avtoxtonlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3492 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAvtoxtonlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3492
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3492
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Native speciesen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 1-jild, 143-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 143-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.