Kristall
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Kristall (yunonça krystallos — dastlab «muz», keyinçalik «toğ billuri») — tarkibidagi atomlar, ionlar yoki molekulalar muntazam takrorlanuvçi tartibda joylaşib, uç ölçamli kristall panjara hosil qilgan qattiq jism. Rusça Vikipediyaga köra, Xalqaro kristallograflar ittifoqi zamonaviy ta'rifda materialni, agar u asosan aniq (keskin) difraksion manzara bersa, kristall deb hisoblaydi.1
Hosil bölişi va turlari
13ÖzME'ga köra, kristallar köpinça suyuq fazadan — eritma yoki suyuqlanmadan hosil bölib ösadi; ba'zan esa gaz holatidan yoki qattiq jism içidagi fazaviy özgarişlar natijasida paydo böladi. Bitta yaxlit panjaraga ega yirik kristall monokristall, köplab mayda kristallçalardan iborat jism polikristall deyiladi. Kristall panjarasi umuman bölmagan qattiq jismlar amorf jismlar hisoblanadi, suyuq kristallar esa alohida guruhni taşkil etadi.
Agar ösiş bir vaqtning özida bir neça markazda boşlansa, kristallar bir-biriga tirab, notöğri şaklli donaçalarga aylanadi. Turli yöq (tomon)larning har xil tezlikda ösişi plastinkasimon, ignasimon, tolasimon yoki şoxlanuvçi (dendrit) şakllarni yuzaga keltiradi.
Ölçamlari
13Kristallar tabiatda turli kattalikda uçraydi. ÖzME'ga köra, eng yirik toğ billuri kristallari bir neça yuz kilogrammga yetadi, sun'iy östirilgan kremniy kristallarining diametri 200 mm ga boradi, eng yupqa monokristall qatlamlarning qalinligi esa bir neça ön nanometrni taşkil etadi. Rusça Vikipediyaga köra, 2000-yilda Meksikaning Çiuaua ştatidagi Naika konida ma'lum bölgan eng katta tabiiy kristallar topilgan: u yerdagi gips kristallarining uzunligi 15 m ga, eni 1 m ga yetadi.
Simmetriya
13Kristallar odatda tekis yoqlari va töğri qirralari bölgan simmetrik köpyoqlilar şaklida böladi. ÖzME'ga köra, rentgenostruktura tahlili paydo bölgunga qadar kristallar yoqlari orasidagi burçaklarni ölçab soliştirilgan va şu orqali modda tarkibi aniqlangan. Simmetriya elementlariga köra kristallar 32 sinfga, ular esa 7 singoniyaga birlaştiriladi: triklin, monoklin, rombik, tetragonal, trigonal, geksagonal va kub.
Kimyoviy boğlaniş
13Zarralar orasidagi boğlaniş turiga qarab kristallar törtga bölinadi. Ion kristallarida (masalan, oş tuzi) qarama-qarşi zaryadli ionlar bir-birini tortib turadi. Kovalent kristallarda (olmos, kremniy, karborund) qöşni atomlar valent elektronlarini umumlaştiradi. Molekulyar kristallarda (köp organik moddalar, qattiq vodorod, azot va inert gazlar) molekula içidagi boğlar kuçli, molekulalar orasidagisi esa nisbatan kuçsiz. Metall kristallarida erkin elektronlar «elektron gaz» hosil qilib, musbat ionlarni panjara tugunlarida uşlab turadi.
Xossalari
13ÖzME'ga köra, kristallarning elektr, magnit, optik, akustik va mexanik xossalari panjaradagi atomlarning joylaşişi, ular orasidagi boğlaniş kuçlari va elektronlarning energetik taqsimotiga boğliq. Xossalarning yönalişga qarab farq qilişi anizotropiya deyiladi. Mustahkamlik, plastiklik va lyuminessensiya kabi xususiyatlar köp jihatdan panjaradagi nuqsonlar — böş tugunlar (vakansiyalar), dislokatsiyalar va aralaşmalarga boğliq. Harorat yoki bosim özgarganda ba'zi kristallarning tuzilişi özgarişi mumkin.
Qöllanilişi
13Kristallar zamonaviy texnikaning asosini taşkil etadi. Yarimötkazgiç kristallaridan diodlar, tranzistorlar va integral sxemalar, pyezoelektrik kristallardan generator va stabilizatorlar yasaladi; ular lazerlar, akustooptik qurilmalar, Quyoş elementlari va infraqizil nur qabul qilgiçlarda ham işlatiladi. Olmos va korund kabi öta qattiq kristallar metallarni kesiş, jilolaş va parmalaşda, sintetik kristallar esa zargarlikda qöllanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Kristall // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3501 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKristall. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3501
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3501
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Кристаллыru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 5-jild, 714–715-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 714–715-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.