Dilatometr

Dilatometr (lotinça dilato — «kengaytiraman» va yunonça «metreo» — «ölçayman») — issiqlik, bosim, elektr va magnit maydonlari, ionlaştiruvçi nurlaniş yoki boşqa taşqi omillar ta'sirida jism ölçamlari qanday özgarişini ölçaydigan asbob. ÖzME'ga köra, dilatometrning asosiy körsatkiçi — uning jism ölçamlarining mutlaq özgarişiga sezgirligi. Rusça Vikipediyaga köra, bunday jarayonlarni örganadigan fizika bölimi dilatometriya deb ataladi.12

ÖzME'ga köra, dilatometrlarning optik-mexanik, siğimli, induksion, rentgen, radiorezonans va boşqa turlari mavjud; rusça Vikipediya bu qatorga interferension dilatometrlarni ham qöşadi. Optik-mexanik dilatometr namuna ölçamining özgarişini yoruğlik nuri yordamida qayd etadi. Siğimli dilatometrda namuna uzunligi özgarganda kondensator qoplamalari orasidagi masofa, demak, uning siğimi ham özgaradi. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday asbob 10 pikometrgaça bölgan özgarişlarni sezadi, Maykelson interferometri asosidagi lazerli dilatometrlar esa eng yuqori aniqlikka ega bölib, kalibrlaşni talab qilmaydi.

Inglizça Vikipediya, şuningdek, itaruvçi sterjenli dilatometrni ham tilga oladi: unda peçda qizdirilayotgan namunaning kengayişi sterjen orqali datçikka uzatiladi. Optik dilatometr esa namunaga tegmasdan, raqamli kamera yordamida uning ölçamlarini kuzatadi; bu usul yumşoq polimerlar va mört keramik kukunlarni örganişga imkon beradi.

ÖzME'ga köra, barça dilatometrlar oldindan kalibrlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, eng keng tarqalgan turi — haroratga qarab namunaning çiziqli yoki hajmiy issiqlikdan kengayişini ölçaydigan issiqlik dilatometri.

ÖzME'ga köra, dilatometr bilan suyuq va gazsimon moddalarning hajmiy özgarişi ham aniqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, buning uçun odatda şişa yoki kvars şişadan yasalgan, bir neça ön kub santimetr hajmli yupqa devorli idiş işlatiladi; uning bögzi darajalangan kapillyar naydan iborat. Idiş qizdirilganda yoki soviganda suyuqlik meniskining nay böylab siljişi ölçanadi va undan issiqlikdan kengayiş koeffitsiyenti hisoblab topiladi. Bunda idişning öz kengayişi ham albatta hisobga olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, simobli şişa termometr ham aslida oddiy dilatometrdir.

ÖzME'ga köra, dilatometrlar kimyo sanoatida, texnika va fizikada keng işlatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ular metall qotişmalar işlab çiqarişda, martensit özgarişlarini, ötga çidamli birikmalar, şişa, keramika, kompozit materiallar va plastmassalarni örganişda qöllanadi. Dilatometriya yordamida hajmi sezilarli özgaradigan kimyoviy reaksiyalar, masalan, polimerlaniş jarayoni kuzatiladi; oziq-ovqat sohasida esa yoğ va sariyoğdagi qattiq yoğ uluşi aniqlanadi.