Atomizm

Atomizm (yunonça atomon — «bölinmas») — barça narsalar mustaqil, bölinmas unsurlar — atomlardan tuziladi va har qanday hodisa ana şu unsurlarning birikişi, ajralişi va qayta guruhlanişi natijasida yuz beradi, deb hisoblaydigan ta'limot. Rusça Vikipediyaga köra, u Qadimgi Yunoniston falsafasida paydo bölgan, keyinçalik örta asrlar va Yangi davr falsafasi hamda fanida rivojlantirilgan. Atama ikki ma'noda işlatiladi: keng ma'noda atomlar haqidagi har qanday ta'limot, tor ma'noda esa miloddan avvalgi 5–4-asrlardagi yunon atomistlari maktabi tuşuniladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, atomizmga Suqrotgaça bölgan davr faylasufi Levkipp va uning şogirdi Demokrit asos solgan. Ularning fikriça, dunyoda faqat atomlar va böşliq mavjud. Atomlar — eng mayda, bölinmaydigan, paydo ham bölmaydigan, yöq ham bölmaydigan, sifat jihatdan bir xil zarralar bölib, faqat şakli bilan farqlanadi. Böşliq çeksiz bölgani uçun atomlar ham sanoqsiz. Demokrit butunni qismlarning yiğindisi deb bilgan, atomlarning tartibsiz harakati va tasodifiy toqnaşuvlarini esa barça mavjudotning sababi deb tuşuntirgan.

Bu ğoyani keyinroq Epikur qabul qilgan, Rim şoiri Lukretsiy esa «Narsalar tabiati haqida» dostonida bayon etgan. Rusça Vikipediyaga köra, Hindistonda ham atomistik qaraşlar Yevropadan mustaqil ravişda nyaya, vayşeşika kabi falsafiy maktablarda, şuningdek jaynizm va buddizmda rivojlangan.

Rusça Vikipediyaga köra, Rim imperiyasi va örta asrlarda Aristotel falsafasi atomizmni deyarli siqib çiqargan. Islom falsafasida aş'ariylar atomistik qaraşlarni Xudoning qudratini asoslaş uçun işlatgan. 17-asrda Per Gassendi, Galileo Galiley, Tomas Gobbs va boşqalar atomizmni qayta jonlantirgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1808-yilda ingliz olimi Jon Dalton kimyoviy moddalar doimo bir xil elementlardan bir xil nisbatda tuzilişini kuzatib, har bir elementga xos alohida atom borligi haqidagi xulosaga kelgan va qadimgi falsafiy «atom» atamasini kimyoga olib kirgan. 1905-yilda Albert Eynşteyn broun harakatini suv molekulalarining zarbalari bilan tuşuntirgan, fransuz fizigi Jan Perren esa buni tajribada tasdiqlab, 1926-yilda Nobel mukofotini olgan. Bu atom va molekulalar mavjudligining işonçli isboti bölgan.

ÖzME'ga köra, 19-asr oxirigaça atomizm [[Materiya|materiyani]] alohida bölinmas zarralar — atomlardan iborat deb körsatib kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, 19-asr oxirida kimyoviy atomlar ham mayda elementar zarralardan tuzilgani aniqlangan, ya'ni ular Demokrit ma'nosidagi «bölinmas» zarralar emasligi ma'lum bölgan. Şunga qaramay, «atom» atamasi fan va madaniyatda saqlanib qolgan.

ÖzME'ga köra, hozirgi atomizm nuqtai nazaridan elektronlarni elektrning «atomlari», fotonlarni yoruğlikning «atomlari» deyiş mumkin. Kengroq ma'noda atomizm obyektlarning diskretligini — dona-dona tuzilişini, jarayon va xossalarning uzlukliligini bildiradi. Atomizmga qarama-qarşi tamoyil — kontinuum, ya'ni uzluksizlik ğoyasi.