Badan

Badan, möğul çoyi (lotinça Bergenia crassifolia) — toşyorardoşlar oilasiga mansub köp yillik ötsimon ösimlik. Rusça Vikipediyaga köra, qalin bargli badan bu turkumning tipik turi hisoblanadi; uni ilgari «qalin bargli toşyorar» deb ham atagan. Inglizça Vikipediyaga köra, tur nomidagi «crassifolia» sözi «qalin bargli» degan ma'noni bildiradi.12

Rusça Vikipediyaga köra, badan yovvoyi holda Sibirda — Oltoy, Buryatiya, Tuva, Krasnoyarsk ölkasi va boşqa hududlarda, şuningdek Qozoğiston, Primorye, Şimoliy Mongoliya, Xitoy va Koreyada tarqalgan. U qoyalarda, toşloq yonbağirlarda, subalp mintaqasida va örmonlarning yuqori qismida, dengiz sathidan 2000 m dan ham balandroqda ösadi. Soyaga çidamli, lekin namlikni yaxşi köradi; qişda qalin qor qoplami saqlanadigan, şamoldan pana joylarda ziç çakalakzorlar hosil qiladi.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda badanning bir neça turi uçraydi, jumladan Surxondaryo viloyati toğlarida Hisor badani (Bergenia hissarica) ösadi.

Rusça Vikipediyaga köra, ildizpoyasi yer betiga yaqin yotadi, etli, yöğon (diametri 3,5 sm gaça) va kuçli şoxlangan bölib, bir neça metrgaça çöziladi. Poyasi bargsiz, qizğiş-puşti, böyi 15–50 sm. Barglari ildiz böğzida ziç rozetka hosil qiladi: ular yirik, terisimon, yaltiroq, deyarli dumaloq bölib, qor ostida qişlaydi, kuzda qizaradi va ikki-uç yil saqlanadi. Gullari mayda, beş bölakli, binafşa-qizil yoki puşti rangda, poya uçidagi qalin rövaksimon töpgulga yiğilgan. ÖzME ham gullarini çiroyli, qizil yoki binafşa rangli deb tavsiflaydi. Badan may-iyunda, yangi barglar çiqmasdan oldin gullaydi, uruğlari iyul-avgustda yetiladi. Asosan ildizpoyasi böleklaridan vegetativ köpayadi.

ÖzME'ga köra, ildiz va poyasida 28 foizgaça oşlovçi moddalar, arbutin glikozidi va böyoq moddalar bor. Rusça Vikipediyaga köra, barglarida arbutin miqdori 22 foizgaça yetadi, bu jihatdan badan dunyodagi eng boy ösimlik manbai hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, ildizpoyasidan olingan ekstrakt stomatit, kolit, enterokolit va ayrim ginekologik kasalliklarni davolaşda qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, badan preparatlari qon töxtatuvçi, buriştiruvçi, yalliğlanişga va mikroblarga qarşi ta'sir körsatadi; uni rus xalq tabobati, Tibet va Xitoy tibbiyoti azaldan işlatib kelgan.

Rusça Vikipediyaga köra, badan oşlovçi moddalarga eng boy ösimliklardan biri bölib, undan teri oşlaşda, qora va jigarrang böyoq olişda foydalanilgan. Qişlab çiqqan qoraygan barglaridan xuşböy damlama — «möğul çoyi» yoki «çigir çoyi» tayyorlanadi. 18-asr örtalaridan buyon u manzarali ösimlik sifatida boğlarda, toşloq boğçalarda va daraxtlar ostida ekib kelinadi; turli rangdagi gulli navlari yaratilgan. ÖzME ham badanni manzarali ösimlik sifatida ekilişini qayd etadi.