Toğ jinslarining metamorfizmi

Toğ jinslarining metamorfizmi (yunonça metamorphoomai — «özgaraman») — Yer pöstidagi toğ jinslarining harorat, bosim va çuqurlikdan kötariladigan flyuidlar (uçuvçan moddalar) ta'sirida mineral va kimyoviy tarkibi, tuzilişi (strukturasi) va teksturasi özgarişi. Muhim xususiyati şundaki, bu özgariş jins erimagan, qattiq yoki plastik kristall holatida sodir böladi. Rusça Vikipediyaga köra, metamorfik özgarişlar taxminan 250–1100 °C oraliğida keçadi; bu harorat çegarasi metamorfizmni çökindilarning diagenezidan ajratib turadi. ÖzME'ga köra, atamani fanga ingliz geologi Ç. Layel kiritgan.1

ÖzME'ga köra, metamorfizm doimo tektonik harakatlar — burmalaniş va çuqur yoriqlar paydo böliş bilan, ba'zan esa magma massalarining kötarilişi bilan boğliq. Yer qa'rigaça yetib boradigan yoriqlar orqali flyuidlar yuqoriga harakatlanadi, harorat ortadi va bu jarayon magmatizmning, metamorfizmning hamda endogen foydali qazilma konlarining hosil bölişini tezlaştiradi. Nuraş, çökindilarning sementlanişi kabi yer yuzasiga yaqin jarayonlar metamorfizmga kirmaydi.

Metamorfizmning uç asosiy omili — harorat, bosim va flyuid. Harorat kristallaniş jarayonlariga ta'sir qilib, hosil böladigan minerallar töplamini belgilaydi. Bosim ikki xil böladi: har tomonlama (litostatik) va bir tomonlama (stress). ÖzME'ga köra, bir tomonlama bosimning özi yangi minerallar paydo qilmaydi, lekin jins teksturasini özgartirib, uning flyuidlarni ötkazuvçanligini oşiradi. Flyuidlar asosan suv va karbonat angidriddan, kamroq kislorod, vodorod, uglevodorodlar va boşqa gazlardan iborat. Rusça Vikipediyaga köra, flyuid iştirokida jinslar ança past haroratda eriy boşlaydi.

Harorat, bosim va suv bosimining nisbatiga qarab metamorfik jinslarda muayyan mineral töplamlari barqaror böladi. Ular metamorfizm fatsiyalari deb ataladi va jinslarni tasniflaş hamda metamorfizm darajasini aniqlaşda asos bölib xizmat qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, metamorfik jinslarni hosil böliş şaroitiga köra birinçi bölib finlandiyalik olim Eskola ajratgan.

Kimyoviy tarkib özgarişiga köra metamorfizm bir neça turga bölinadi. Agar faqat uçuvçan komponentlar (suv, karbonat angidrid, kislorod) miqdori özgarsa, izokimyoviy metamorfizm, kaliy, natriy, kalsiy kabi boşqa elementlar ham kirib yoki çiqib ketsa, allokimyoviy metamorfizm deyiladi. Jins tarkibi mahalliy ravişda keskin özgarganda bu jarayon metasomatoz (metasomatizm) deb ataladi.

Tarqaliş kölamiga köra quyidagi turlar ajratiladi:

• Regional metamorfizm — Yer pöstining katta hajmlarini, keng maydonlarni qamrab oladi.
• Kontakt metamorfizm — magmatik jinslar bilan tutaşgan joyda, sovuyotgan magma issiqligi ta'sirida keçadi.
• Dinamometamorfizm — yoriqlar zonasida, jinslarning kuçli deformatsiyasi bilan boğliq.
• Zarb (impakt) metamorfizmi — Rusça Vikipediyaga köra, meteorit sayyora yuzasiga urilganda yuz beradi.

Harorat yönalişiga köra ham ikki tur farqlanadi. Harorat kötarilişi bilan keçadigan va uçuvçan moddalar yöqolişi bilan kuzatiladigan jarayon progressiv metamorfizm deyiladi. Harorat pasayganda teskari, regressiv metamorfizm sodir böladi; uning takrorlanadigan şakli diaftorez deb ataladi. ÖzME'ga köra, geosinklinallar rivojlanişining dastlabki bosqiçlarida natriyli metamorfizm ustun böladi, keyinçalik esa kaliyning roli ortib boradi; natijada slanetslar, gneyslar va migmatitlar kabi metamorfik jinslar hosil böladi.