Ilmi ta'lif

Ilmi ta'lif (arabça — «yaratiş ilmi», «tuziş ilmi») — örta asrlar Şarq musiqa nazariyasida musiqa ilmining (ilmi musiqiy) muhim tarmoği bölib, kuy tuzilişi va uni yaratiş qonuniyatlarini örgangan. ÖzME'ga köra, bu soha kuy yaratişga oid barça masalalarni qamrab olgan.12

ÖzME'ga köra, ilmi ta'lif doirasida bir qator tuşunçalar tahlil qilingan: nağma (alohida musiqiy tovuş), bö'd (ikki tovuş orasidagi masofa, ya'ni interval), jins va jam' (tovuşlarning muayyan tartibdagi birikmalari, tovuşqator), maqom (lad) hamda alhon (kuy) va ularning turli xillari qanday hosil bölişi. Bundan taşqari, musiqa asboblarining tuzilişi, ularda turli balandlikdagi tovuşlarni çiqariş usullari, umuman ijroçilik masalalari ham şu ilmga taalluqli bölgan. Olimlar öz davrining musiqiy hayoti va musiqa estetikasi haqidagi fikrlarini ham ilmi ta'lif doirasida bayon etganlar.

Şunday qilib, ilmi ta'lif hozirgi tuşunçadagi garmoniya, lad nazariyasi, akustika va çolğu asboblarini örganiş (organologiya) kabi bir neça sohani özida birlaştirgan. U musiqani matematik nisbatlar asosida tuşuntiriş an'anasiga tayangan.

ÖzME'ga köra, ilmi ta'lif masalalari Al-Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Safiuddin al-Urmaviy, Mahmud aş-Şeroziy, Muhammad al-Omuliy, Xöja Abdulqodir, Abdurahmon Jomiy, Zaynulobidin al-Husayniy asarlarida keng şarhlangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Forobiy musiqaga bağişlangan «Kitob al-musiqiy al-kabir» («Musiqa haqida katta kitob») asarini yozgan; unda musiqaning falsafiy asoslari, inson ruhiga ta'siri, nutq bilan uyğunlaşuvi va öz davridagi maqomlarning tuzilişi tasvirlangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, XIII asrda yaşagan Safiuddin al-Urmaviy (taxminan 1216–1294) Bağdodda faoliyat körsatgan musiqaçi va nazariyotçi bölgan. Uning ikki asosiy asari — «Kitob al-advor» va «Risolai Şarafiya» («ta'lif nisbatlari haqida risola») arab tilida yozilgan. «Kitob al-advor» Ibn Sinodan keyin saqlanib qolgan ilmiy musiqa nazariyasiga oid birinçi yirik asar hisoblanadi: unda oktavaning 17 bosqiçga bölinişi, ön ikki maqom va olti ovoz tizimi, beş torli ud, zamonasining usullari, kuylarni harf va raqamlar bilan yoziş usuli bayon etilgan.

Ilmi ta'lif asarlari Şarq mumtoz musiqasining, jumladan maqomlar tizimining nazariy asosini taşkil etgan. Ularda bayon qilingan qoidalar keyingi asrlardagi musiqa risolalariga ham asos bölib xizmat qilgan.