Virus

Virus (lotinça «virus» — zahar) — faqat boşqa organizmning tirik hujayrasi içida köpaya oladigan, hujayraviy tuzilişga ega bölmagan juda mayda yuqumli agent. Viruslar odam, hayvon va ösimliklarda, şuningdek, bakteriya va arxeylarda kasalliklar qözğatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ular Yerdagi deyarli barça ekotizimlarda uçraydi va biologik ob'ektlarning eng köp sonli turini taşkil etadi. Viruslarni Mikrobiologiyaning bir tarmoği — virusologiya örganadi.1

ÖzME'ga köra, ötmişda «virus» sözi har qanday, ayniqsa noma'lum kasallik qözğatuvçiga nisbatan işlatilgan, Lui Paster kasalliklarda bakteriyalarning rolini isbotlagaç esa u «mikrob» sözining sinonimiga aylangan. Virusni bakteriyadan ajratgan muhim kaşf 1892-yilda qilingan: rus olimi Dmitriy Ivanovskiy tamaki mozaikasi kasalligini qözğatuvçi agent bakteriyalarni uşlab qoladigan filtrdan ham ötib ketişini körsatgan. Keyinçalik juft tuyoqli hayvonlarning oqsil kasalligi qözğatuvçisi uçun ham xuddi şunday natija olingan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1898-yilda Martinus Beyerink tamaki mozaikasi virusini alohida yuqumli agent sifatida aniqlagan, XX asr boşida Frederik Tvort va Feliks d'Errel bakteriyalarni zararlaydigan viruslar — bakteriofaglarni kaşf etgan.

Hujayradan taşqaridagi alohida virus zarrasi virion deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, u genetik material — DNK yoki RNK molekulasi, uni örab himoya qiluvçi oqsil qobiq (kapsid) va ayrim viruslarda lipidli taşqi qobiqdan iborat. ÖzME'ga köra, ösimlik viruslarida odatda RNK, hayvon va odam viruslarida esa RNK yoki DNK bor. Viruslar şaklan tayoqçasimon, şarsimon, ipsimon yoki murakkab tuzilişli bölişi mumkin; masalan, ayrim bakteriofaglarda ikosaedr şaklidagi «kalla» va spiralsimon «dum» mavjud.

Viruslar bakteriyalardan ança kiçik: inglizça Vikipediyaga köra, örganilgan köpçilik şarsimon viruslarning diametri 20–300 nanometr atrofida, ularning aksariyatini oddiy yoruğlik mikroskopida körib bölmaydi. Ular asosan elektron mikroskop yordamida örganiladi. ÖzME'ga köra, viruslarni ajratib oliş va tozalaşda ultratsentrifuga va turli fizik-kimyoviy usullar qöllanadi; ayrim tozalangan viruslar, masalan, tamaki nekrozi virusi, kristall hosil qiladi.

Virus öz-özidan köpaya olmaydi: u hujayraga kirib, uning modda almaşinuvi tizimidan öz nusxalarini yaratiş uçun foydalanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, zararlangan hujayra qisqa vaqtda virusning minglab nusxasini işlab çiqarişga majbur böladi. ÖzME misol tariqasida poliomiyelit virusining bitta zarrasidan bir neça soatda milliardlab yangi zarralar hosil bölişini keltiradi. Odatdagi sun'iy ozuqa muhitida viruslar ösmaydi, bu ularning bakteriyalardan asosiy farqlaridan biri.

Viruslar turli yöllar bilan yuqadi. Ösimlik viruslarini köpinça şira söruvçi haşaratlar, kanalar va nematodalar taşiydi, ayrimlari uruğ orqali ham ötadi. Inglizça Vikipediyaga köra, gripp, qizamiq, suvçeçak viruslari havo-tomçi yöli bilan, norovirus va rotavirus ifloslangan qöl, oziq-ovqat va suv orqali, OIV esa jinsiy aloqa va qon orqali yuqadi.

Viruslar qazilma qoldiq qoldirmagani uçun ularning kelib çiqişi aniq emas. Inglizça Vikipediyaga köra, bu borada uç asosiy faraz bor: viruslar yirikroq hujayralarda parazitlik qiluvçi mayda hujayralarning soddalaşuvidan, hujayra genlaridan «ajralib çiqqan» DNK yoki RNK bölaklaridan yoki hujayralar bilan bir vaqtda paydo bölgan murakkab molekulalardan kelib çiqqan bölişi mumkin. Viruslar genetik materialga ega, köpayadi va tabiiy tanlanişga uçraydi, ammo hujayraviy tuzilişi yöq. Şu bois ular ba'zan «hayot çegarasidagi organizmlar» deb ataladi.

ÖzME yozilgan davrda viruslarning yagona tasnifi hali qabul qilinmagan edi. Hozirgi tasnifni 1966-yilda tuzilgan Viruslar taksonomiyasi böyiça xalqaro qömita işlab çiqadi. Virus uruğlarining lotinça nomlari «-virus», oilalari esa «-viridae» qöşimçasi bilan tugaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2024-yil holatiga köra qömita 16 mingdan ortiq virus turini rasman qayd etgan. Bundan taşqari, viruslar genomi va RNK hosil qiliş usuliga asoslangan Baltimor tasnifi ham keng qöllanadi.

Viruslar odamda gripp, qizamiq, çeçak, gepatit, OITS kabi kasalliklarni, ösimliklarda mozaika va boşqa kasalliklarni keltirib çiqaradi. Organizm virusga qarşi immun javob bilan kuraşadi; vaksinalar oldindan sun'iy immunitet hosil qiliş imkonini beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, dunyoda 100 ga yaqin virusga qarşi dori yoki ularning birikmasi qöllanadi, ammo ayrim viruslar immun himoyadan qoçib, surunkali infeksiyaga sabab böladi.