Armiya

Armiya (lotinça armo — «qurollantiraman») — davlatning quruqlikda jang olib boruvçi qöşinlari yoki, kengroq ma'noda, uning harbiy-dengiz flotidan taşqari barça qurolli kuçlari. ÖzME'ga köra, bu söz yana bir ma'noda ham işlatiladi: jangovar harakatlar uçun möljallangan, bir neça qöşilma va turli qismlardan tarkib topgan operativ birlaşma — umumqöşin (dala), tank, havo yoki havo-desant armiyasi. Turkiy xalqlarda armiya qöşin, laşkar, çerik deb atalgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, armiya asosan quruqlikda jang qiladigan qurolli kuç bölib, ba'zan öz aviatsiya bölinmalariga ham ega böladi. Ayrim mamlakatlarda bu söz barça qurolli kuçlarni anglatadi: masalan, Fransiyada quruqlikdagi qöşinlar «quruqlik armiyasi», harbiy-havo kuçlari esa «havo va kosmik armiya» deb ataladi. Rusça Vikipediya umumiy qurolli kuçlar nomida «armiya» söziga ega davlatlar sifatida Xitoy Xalq Respublikasining Xalq ozodlik armiyasi va Isroil mudofaa armiyasini misol qiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, muntazam armiya yagona ta'limot, forma va taşkiliy tuzilmaga ega bölişi bilan partizan va boşqa nomuntazam qurolli guruhlardan farq qiladi. Har qanday armiya vazifasiga qarab bölinmalarga ajraladi: piyoda qöşin, zirhli qöşinlar, artilleriya, aloqa qöşinlari, maxsus kuçlar, harbiy politsiya va tibbiy xizmat.

Rusça Vikipediyaga köra, ibtidoiy jamiyatda xalq va qöşin tuşunçalari bir-biridan ajralmagan: qurol kötara oladigan har bir erkak jangçi hisoblangan. Dehqonçilik va davlatçilik rivojlangaç, harbiy işlar alohida mahorat talab qiladigan kasbga aylana boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Qadimgi Misr dunyodagi ilk doimiy professional armiyalardan birini tuzgan; Hindistondagi Maurya imperiyasi va Xitoy podşoliklari ulkan qöşinlar saqlagan.

Yunon şahar-davlatlari, xususan, Afinada qöşin asosan fuqarolardan iborat xalq laşkari bölgan, Sparta jamiyati esa butunlay harbiy xizmat atrofida qurilgan. Rimda dastlab harbiy xizmat fuqarolarning burçi edi, keyinçalik armiya uzoq muddat xizmat qiladigan professional taşkilotga aylandi. Rusça Vikipediyaga köra, Ovrupada örta asrlarda feodal tuzum ritsar otliqlariga asoslangan vaqtinçalik laşkarlarni yuzaga keltirgan, 14–15-asrlardan qirollar yollanma qöşinlarga tayana boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1439-yilda Fransiyada maxsus soliq hisobiga doimiy qirollik armiyasini saqlaş yölga qöyilgan.

Bugungi kunda köpçilik davlatlarda armiya muddatli harbiy xizmat yoki şartnoma asosida tuziladi. Operativ birlaşma ma'nosidagi armiya odatda bir neça korpus yoki diviziyani birlaştiradi va ma'lum bir yönalişdagi jangovar vazifani bajaradi.