Grafika

Grafika (yunonça graphike, grapho — «yozaman, çizaman») — tasviriy san'at turi; asosiy ifoda vositalari kontur çiziq, ştrix, doğ va tasvir tuşirilgan sirt, köpinça oq qoğoz varağidir. Rusça Vikipediyaga köra, rasm (çizgi) grafikaning tarkibiy qismi hisoblanadi, rang esa unda, rangtasvirdan farqli ravişda, odatda yordamçi vazifani bajaradi.1

ÖzME'ga köra, «grafika» atamasi dastlab yoziş va xattotlik san'ati ma'nosida işlatilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida poligrafiya sanoati va fotomexanika rivojlangaç, u tasviriy san'atning mustaqil turini anglata boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 19-asr oxirigaça grafika deganda faqat bosma usullar — yoğoç va metall gravyurasi, litografiya, monotipiya tuşunilgan, qölda işlangan rasm esa asosan tayyorgarlik materiali sifatida qaralgan. Rusiyada 20-asr boşlarida bu atama hali keng tarqalmagan, kitob rassomlari va karikaturaçilar «bosma rasmçilar» deb atalgan.

Texnikasiga köra grafika ikki katta guruhga bölinadi. Birinçisi — qölda çiziladigan, yagona nusxadagi asarlar: rasm, xomaki çizgi, etyud, eskiz. Ikkinçisi — bosma grafika: rassom tayyorlagan qolipdan bir neça nusxa çop etiladi (gravyura, litografiya, monotipiya va boşqalar). Rusça Vikipediyaga köra, bunday nusxalar soni ikki-uçtadan bir neça yuz, hatto mingtagaça yetişi mumkin. Akvarel, guaş va pastel rangtasvir bilan grafika oraliğida turadi; zamonaviy muzey tasnifida ular köpinça grafikaga kiritiladi.

Vazifasiga köra ÖzME quyidagi turlarni ajratadi: dastgohli grafika (mustaqil rasm, estamp, lubok), kitob, gazeta va jurnal grafikasi (illyustratsiya, naşrlarni bezaş), amaliy yoki sanoat grafikasi (poçta markalari, ekslibris, yorliq, qadoq) va plakat. Rusça Vikipediya bularga yoziş grafikasi — xattotlik va şrift san'atini ham qöşadi.

Qölda çizilgan tasvirning tarixi juda qadimiy: u ibtidoiy odamlarning ğor devorlari va qoyalarga işlagan suratlaridan boşlanadi. Bosma grafika asosan poligrafiya bilan boğliq, biroq ÖzME'ga köra, Xitoyda gravyura 6–7-asrlarda, Ovrupada esa 14–15-asrlarda paydo bölgan; litografiya faqat 19-asrda vujudga kelgan. Örta asrlarda qölyozma kitoblarni yoziş va bezaş mustaqil san'atga aylangan, Şarqda miniatyura rangtasvirining turli maktablari şakllangan. Bosmaxona va fotografiya imkoniyatlari paydo bölgaç, kitob grafikasi va plakat ommaga ta'sir körsatişning kuçli vositasiga aylangan.

Grafikaning rivojiga Albrext Dyurer, Lukas Kranax, Kiçik Golbeyn, Rembrandt, Rubens, Jak Kallo, Onore Domye, Fransisko Goyya kabi ustalar katta hissa qöşgan. Rusça Vikipediya yapon rassomlari Xokusay va Xirosige ijodining 19-asr oxiri Ovrupa san'atiga ta'sirini alohida ta'kidlaydi. 20-asr grafikasining yirik vakillari qatorida ÖzME Pablo Pikasso, Jan Effel, Frans Mazerel, Xerluf Bidstrup, Rokuell Kent va Vladimir Favorskiyni sanaydi. Rusça Vikipediyaga köra, bugungi kunda grafik vositalar kitob bezaş, reklama, veb-dizayn, kino va animatsiyada keng qöllanadi.

ÖzME'ga köra, özbek grafikasi 20-asrda şakllangan. I. Ikromov, V. Kaydalov, L. Abdullayev, T. Muhamedov va K. Nazarov kitob bezaşda, Q. Başarov ilk kitob illyustratsiyalari va linogravyuralarida milliy grafika maktabiga asos solgan. 20-asrning sönggi çoragida M. Kagarov, L. Ibrohimov, A. Mamajonov, V. Apuxtin, F. Başarova kabi rassomlar bu sohani mavzu va mahorat jihatidan boyitgan. Özbek grafikaçilari akvarel, litografiya, ksilografiya kabi turli texnikalarda işlab, tarix, zamonaviy hayot va ekologiya mavzularida, mumtoz adabiyot va Şarq allomalari siymolariga bağişlangan asarlar yaratgan.