Din

Din (arabça — e'tiqod, işonç, itoat) — xudo, xudolar yoki ğayritabiiy kuçlar mavjudligiga işonçga tayanadigan, olam va inson hayotini öziga xos tarzda tuşuntiradigan e'tiqod, ta'limot, axloq qoidalari va marosimlar tizimi. ÖzME dinni olamni tasavvur qiliş va uni idrok etişning alohida yöli sifatida tavsiflaydi: u ta'limotlar, his-tuyğular, ibodatlar va diniy taşkilotlar faoliyati orqali namoyon böladi. Rusça Vikipediya ham dinning tarkibiga ğayritabiiy kuçga işonç bilan birga axloq me'yorlari, xulq namunalari, marosimlar va dindorlarning jamoa yoki taşkilotga birlaşişini kiritadi.12

Dinning yagona, hamma tan olgan ta'rifi yöq. Rusça Vikipediyaga köra, olimlar bu tuşunçaning 250 dan ortiq, ba'zi hisoblarga köra 1000 gaça ta'rifini sanaydi. Inglizça Vikipediya uni mohiyatan bahsli tuşunça deb ataydi va dinga işonç, axloq, muqaddas matnlar, muqaddas joylar, başoratlar va taşkilotlarni qamrab oluvçi ijtimoiy-madaniy tizimlar sifatida qaraydi.

ÖzME turli yondaşuvlarni farqlaydi. Islom ta'limotida din Alloh payğambarlar orqali insoniyatga yuborgan ilohiy qonunlar majmui bölib, insonga töğri hayot yölini körsatadi. Dunyoviy fan esa dinni jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqiçida vujudga kelgan ijtimoiy ong şakllaridan biri deb izohlaydi. ÖzME xulosa sifatida dinni avvalo işonç tuyğusi deb ta'kidlaydi va biror narsaga e'tiqod qilmaydigan xalq bölmaganini qayd etadi.

Özbekça «din» sözi arab tilidan kirgan. Yevropa tillaridagi «religiya» atamasi esa lotinça «religio» sözidan olingan. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, uning ma'nosi qadimdan bahsli bölgan: Rim notiqi Tsitseron bu sözni «qayta körib çiqmoq, sinçiklab mulohaza qilmoq» ma'nosidagi fe'lga boğlagan, xristian yozuvçisi Laktansiy esa «boğlamoq» ma'nosidagi «religare» fe'lidan kelib çiqqan deb hisoblagan va dinni inson bilan Xudo örtasidagi rişta sifatida tuşuntirgan. Hozirgi tadqiqotçilarning köpi ikkinçi talqinga moyil. Inglizça Vikipediya qadimgi Rimda «religio» sözi xudolarga emas, umuman burç va vijdonlilik tuyğusiga nisbatan işlatilganini ham eslatadi.

ÖzME dinni falsafiy jihatdan tahlil qilganlar orasida Forobiyni alohida tilga oladi: u din va falsafani haqiqatga yetişişning ikki mustaqil yöli deb bilgan, payğambarlar esa falsafiy haqiqatlarni ramzlar orqali bayon qilgan, degan fikrni ilgari surgan. Dinga özgaça yondaşuvlar Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Umar Xayyom qaraşlarida, Ibn Ruşdning «ikki haqiqat» nazariyasida ham uçraydi. ÖzME'ga köra, Yevropada 18-asrda fransuz faylasuflari, 19-asrda mifologik maktab (aka-uka Grimmlar, Maks Myuller) va Lyudvig Feyerbaxning antropologik qaraşlari, 20-asrda esa Karl Yung va Emil Dyurkgeymning nazariyalari dinni örganişda yangi yönalişlar oçgan.

ÖzME'ga köra, dinning eng qadimgi körinişlari qatoriga fetişizm, totemizm, animizm va sehrgarlik kiradi. Keyinçalik uruğ-qabila dinlari, muayyan xalq bilan boğliq milliy dinlar (iudaizm, hinduiylik, sintoizm, daosizm, konfutsiyçilik) va turli xalqlar orasida tarqalgan jahon dinlari (buddizm, xristianlik, islom) şakllangan. Tarixan köpxudolik (politeizm) yakkaxudolikdan (monoteizmdan) oldin kelgan. Har bir din diniy dunyoqaraş, marosimlar, diniy tuyğu va siğiniş obyektlarini öz içiga oladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, dunyoda taxminan 10 ming xil din bor, ammo ularning aksariyati kiçik hududiy jamoalar bilan çeklanadi. Xristianlik, islom, hinduiylik va buddizm birgalikda dunyo aholisining 73 foizdan köproğini qamraydi.

ÖzME dinning ijtimoiy vazifalarini sanab ötadi: u dindorlarga taskin beradi, jamoa birligini mustahkamlaydi, umuminsoniy axloq qoidalarini xulq me'yoriga aylantiradi, madaniy va milliy qadriyatlarni avloddan avlodga yetkaziş işiga hissa qöşadi. Tarixda din goh davlat siyosati darajasiga kötarilgan, goh ta'qib qilingan; ÖzME sovet davrida dinga qarşi kuraş siyosati yuritilganini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, mustaqillikdan söng Özbekistonda din teng huquqli ma'naviy qadriyat sifatida tan olingan, diniy taşkilotlarga qonun doirasida erkin faoliyat yuritiş imkoniyati berilgan. Mamlakat dunyoviy davlat bölib, din davlatdan ajratilgan; vijdon erkinligi Konstitutsiya va 1998-yilgi «Vijdon erkinligi va diniy taşkilotlar töğrisida»gi qonun bilan kafolatlangan. Aholining köpçiligi islomga, Yevropadan kelib çiqqan aholi asosan pravoslav xristianlikka e'tiqod qiladi; ÖzME 15 dan ortiq konfessiya vakillari yaşaşini körsatadi.