Ştangensirkul
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ştangensirkul (nemisça Stange — sterjen va sirkul sözlaridan) — detallarning taşqi va içki çiziqli ölçamlari, diametri va çuqurligini ölçaydigan universal ölçov asbobi. Rusça Vikipediyaga köra, u oddiy tuzilişi, işlatişga qulayligi va tez ölçay olişi tufayli eng keng tarqalgan ölçov asboblaridan biri bölib, ştangenasboblar guruhiga mansub; bu guruhga ştangenreysmas, ştangençuqurlikölçağiç va boşqa asboblar ham kiradi.12
Tuzilişi
13ÖzME'ga köra, ştangensirkulning asosiy qismlari — bölinmalari belgilangan ştanga (ölçov reykasi), ştanga böylab suriladigan ramka, ramkadagi nonius şkalasi, yuqori va pastki jağlar hamda mikrometrik surgiç. Yuqori jağlar bilan detalning içki ölçami (masalan, teşik diametri), pastki jağlar bilan esa taşqi ölçami ölçanadi. Rusça Vikipediyaga köra, köp ştangensirkullarda ramkaga ulangan ingiçka çuqurlikölçağiç çizğiçi ham bölib, u teşik va ariqlarning çuqurligini ölçaşga imkon beradi; ramkani kerakli holatda mahkamlaş uçun qisuvçi vint bor.
Ölçaş tartibi
13Ölçangan qiymatning butun millimetrlari ştangadagi asosiy şkaladan, millimetr uluşlari esa ramkadagi nonius şkalasidan hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, avval ştanga şkalasida nonius nol çiziğidan çapda turgan eng yaqin bölinma topiladi va u butun millimetrlar sonini beradi. Söngra nonius şkalasidagi qaysi çiziq ştanga çiziqlaridan biri bilan ustma-ust tuşgani aniqlanadi: uning tartib raqami nonius bölinmasi qiymatiga köpaytirilib, millimetr uluşlari topiladi. Ikki natija qöşilsa, yakuniy ölçam hosil böladi.
Nonius ğoyasining kelib çiqişi portugal olimi Pedru Nuniş nomi bilan boğliq. Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy noniusli ştangensirkulni Nuniş usulini takomillaştirgan Per Vernye ixtiro qilgan; şu sababli ingliz tilida bu asbob köpinça «vernye» deb ham ataladi.
Aniqligi va turlari
13ÖzME'ga köra, ştangensirkul 0,1–0,05 mm aniqlikda ölçaydi, ölçaş çegarasi 2000 mm gaça yetadi. Rusça Vikipediyaga köra, odatiy aniqlik 0,1 dan 0,02 mm gaça boradi.
Körsatkiçni öqiş usuliga köra ştangensirkullar uç xil böladi: noniusli, siferblatli (milli körsatkiçli) va raqamli (elektron displeyli). Rusça Vikipediyaga köra, raqamli ştangensirkullar 20-asr oxirida keng tarqala boşlagan.
Tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, harakatlanuvçi jağli ölçov asboblari qadimgi Xitoyda, Xan sulolasi davrida ham işlatilgan. Yevropada 17-asrda yoğoç ştangensirkullar qöllangan, ammo noniussiz ularning aniqligi past bölgan. 18-asr oxirida Angliyada noniusli metall ştangensirkullar paydo bölgan; ular maşinasozlik rivoji bilan sanoatda keng qöllanila boşlagan va 1860-yillardan ommaviy işlab çiqarilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ştangensirkul // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3737 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAŞtangensirkul. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3737
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3737
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Штангенинструментru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Calipersen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.