Onkologiya

Onkologiya (yunonça onkos — «şiş, ösma» va «logiya» — «ta'limot») — ösmalarni örganadigan tibbiyot sohasi. ÖzME uni tibbiy-biologik fan sifatida ta'riflaydi: u odam, hayvon va ösimliklarda ösmalarning kelib çiqişi (onkogenez)ni nazariy, tajribaviy va klinik jihatdan tekşiradi hamda ularni aniqlaş, davolaş va oldini oliş usullarini yaratadi. Rusça Vikipediyaga köra, onkologiya ham xavfsiz, ham xavfli ösmalarni, ularning paydo böliş va rivojlaniş qonuniyatlarini örganadi; bu sohada işlaydigan şifokor onkolog deb ataladi.12

Ösmalar insoniyatga qadimdan ma'lum. ÖzME'ga köra, ular haqidagi ilk yozma qaydlar qadimgi Misr, Xitoy va Hindistondan topilgan. Inglizça Vikipediyada Misrdagi Edvin Smit papirusida körak bezidagi ösma tasvirlangani, yunon şifokori Galen esa ösmalarni ifodalaş uçun birinçi bölib «onkos» sözini qöllagani aytiladi. Gippokrat xavfli ösmalar kelib çiqişida taşqi omillarga katta e'tibor bergan va har bir bemorga alohida yondoşuv zarurligini ta'kidlagan. Abu Ali ibn Sino «Tib qonunlari» asarida öz kuzatişlariga tayanib, ösmalarning belgilari, ularni aniqlaş va davolaş yöllarini bayon qilgan.

Nemis olimi R. Virxovning hujayra patologiyasi ta'limoti bu soha uçun burilişli voqea bölgan. Rus olimi M. A. Novinskiy 1876-yilda hayvonlarda xavfli ösmani birinçi marta biridan boşqasiga köçirib ötkazgan va tajribaviy onkologiyaga asos solgan. ÖzME'ga köra, onkologiya mustaqil fan sifatida XX asrda şakllangan: ösma hujayralarini köçiriş va taşqi ta'sir orqali hayvonlarda ösma hosil qiliş usullari bunga zamin bölgan. Ösma hosil qiluvçi omillarga qarab uç asosiy yönaliş vujudga kelgan: virusli onkologiya (A. Borrel, 1903; F. P. Raus, 1911), kimyoviy onkologiya (yapon olimlari K. Yamagiva va K. Itikava, 1915) va radiatsion onkologiya (A. Lakassan, 1932). Rusça Vikipediyaga köra, 1775-yilda ingliz şifokori Persivall Pott mörikon tozalovçilarda tez-tez uçraydigan rak turini tasvirlagan; keyinroq uning sababi taşkömir mahsulotlari ekanligi aniqlangan.

Onkologiya tajribaviy va klinik qismlarga bölinadi. Klinik onkologiyaning tez rivojlanişi xirurgiya, radiologiya, kimyoterapiya va [[Immunologiya|immunologiya]] yutuqlari bilan boğliq. Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy onkologiya rakni aniqlaş, davolaş, davolanişdan keyingi kuzatuv, oğir bosqiçdagi bemorlarga palliativ yordam, skrining va klinik tadqiqotlarni qamrab oladi. Taşxis qöyişda biopsiya hal qiluvçi ahamiyatga ega; endoskopiya, kompyuter va magnit-rezonans tomografiyasi, ultratovuş va yadro tibbiyoti usullari ham keng qöllanadi. Davolaşda jarrohlik, kimyoterapiya, nur bilan davolaş, gormonal va immun terapiya işlatiladi. Rusça Vikipediya onkologiyaning organlarga qarab bölinadigan köplab tarmoqlarini sanab ötadi: onkoginekologiya, onkogematologiya, neyroonkologiya, onkourologiya va boşqalar.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda bu sohaning rivojlanişi P. F. Borovskiy, L. D. Vasilenko va boşqa olimlar nomi bilan boğliq. 1931-yilda Toşkentda rentgen-radiologiya va ösmalar ilmiy-tadqiqot instituti oçilgan, 1946-yilda vraçlar malakasini oşiriş institutida onkologiya kafedrasi taşkil etilgan, 1958-yilda esa rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy-tadqiqot instituti tuzilgan. Keyinçalik respublikadagi barça tibbiyot institutlarida onkologiya kafedralari işlay boşlagan. Mahalliy olimlar ösmalar epidemiologiyasi, ularning immunologiyasi, rentgen, ultratovuş va radioizotop usullari bilan aniqlaş, şuningdek jarrohlik, lazer va issiqlik yordamida kompleks davolaş masalalarini örgangan. Hozirgi kunda yirik şahar va tumanlarda onkologiya dispanserlari va markazlari faoliyat yuritadi.

ÖzME onkologiyaning zamonaviy rivojida uç yönalişni ajratadi: normal hujayraning rak hujayrasiga aylaniş mexanizmini oçiş, belgilari hali yuzaga çiqmagan kişilarda rakni immunologik usullar bilan erta aniqlaş va xavfli ösmalarni immunologik yöl bilan davolaşni takomillaştiriş. Rakka qarşi kuraşni xalqaro miqyosda Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti va boşqa xalqaro birlaşmalar muvofiqlaştiradi.