Terapiya

Terapiya (yunonça therapeia — «davolaş») — tibbiyotda ikki ma'noda qöllanadigan atama. ÖzME'ga köra, birinçidan, u jarrohliksiz, ya'ni konservativ davolaş usullarini bildiradi; ikkinçidan, içki a'zolar kasalliklarining sabablari, rivojlaniş mexanizmi, aniqlaş, davolaş va oldini oliş yöllarini örganadigan klinik fanning nomi hisoblanadi. Ikkinçi ma'noda terapiya inglizça manbalardagi «internal medicine» (içki kasalliklar tibbiyoti) tuşunçasiga mos keladi.1

Birinçi ma'nodagi terapiya köp usullarni öz içiga oladi: dori-darmonlar bilan davolaş (farmakoterapiya), mikroblarga qarşi vositalar (kimyoterapiya, antibiotikoterapiya), gormonal preparatlar, zardob va vaksinalar, ionlaştiruvçi nurlar bilan davolaş. ÖzME bu qatorga iqlim, balçiq, mineral suvlar, massaj, elektr toki kabi fizik omillar, sanatoriy va kurortlarda davolaş, davolovçi jismoniy tarbiya va parhezni ham kiritadi. Bu usullarning har biri bugun alohida yönaliş sifatida rivojlangan.

Klinik fan sifatida terapiya içki a'zolar kasalliklarining etiologiyasi (kelib çiqiş sabablari), patogenezi (rivojlaniş mexanizmi), diagnostikasi, davolaş va profilaktikasi bilan şuğullanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu soha mutaxassislari — terapevtlar katta yoşdagi bemorlarning kasalliklarini aniqlaş, davolaş va oldini olişga ixtisoslaşadi; ular ayniqsa bir vaqtning özida bir neça kasallikka çalingan, murakkab holatdagi bemorlarni davolaşga tayyorlanadi. Köp mamlakatlarda terapevtlar tibbiyot oliygohini tugatgaç, qöşimça ravişda bir neça yillik ixtisoslaşuv tayyorgarligidan ötadi.

ÖzME'ga köra, Gippokrat, Galen, Abu Ali ibn Sino, ar-Roziy, Paratsels singari Şarq va Yevropa şifokorlari tibbiyotda ilk ilmiy tizim va yönalişlarni asoslab bergan. Inglizça Vikipediya içki kasalliklar tibbiyotining ildizlarini qadimgi Hindiston va Xitoy tabobatiga ham boğlaydi. XVII asrda ingliz vraçi Sidenxem bemorni muntazam kuzatiş an'anasiga tayanib, kasallik bosqiçlari haqidagi ta'limotni yaratgan va köplab kasalliklarning belgilarini tasvirlagan. A. Vezaliyning anatomiya böyiça işlari, U. Garveyning qon aylanişini kaşf etişi, patologik anatomiya yutuqlari, bemorni söraş, tanani tukillatib va paypaslab köriş hamda eşitiş usullari terapiyaning ilmiy fan sifatida şakllanişiga zamin yaratgan. Inglizça Vikipediyaga köra, XVIII asrda italiyalik anatom J. B. Morganyi patologik anatomiyaning otasi hisoblanadi.

Keyinçalik rentgen nurlarining kaşf etilişi, elektrokardiografiya va qon bosimini ölçaş usullarining joriy qilinişi, kimyo va laboratoriya tekşiruvlarining rivojlanişi, mikrobiologiya va immunologiya yutuqlari terapiyani yangi bosqiçga olib çiqqan. ÖzME'ga köra, XIX asrga kelib dermatologiya, nevropatologiya, gematologiya, [[Endokrinologiya|endokrinologiya]], yuqumli kasalliklar va ftiziatriya terapiyadan ajralib, mustaqil fanlarga aylangan; keyinroq kardiologiya, gastroenterologiya va nefrologiya ham alohida ilmiy sohalar sifatida şakllangan.

Özbekistonda bu fanning şakllanişi Toşkentda işlagan A. N. Kryukov, N. I. Ragoza, M. I. Slonim va I. A. Kassirskiy nomlari bilan boğliq. Keyinçalik A. A. Asqarov, N. I. Ismoilov, Z. M. Umidova, K. B. Bahodirov va boşqa olimlar uni rivojlantirgan. ÖzME'ga köra, respublikadagi tibbiyot oliygohlarida terapiya kafedralari faoliyat körsatadi, özbek olimlari issiq iqlim şaroitida oşqozon-içak, yurak-qon tomir, nafas a'zolari, qalqonsimon bez kasalliklari, gipertoniya, ateroskleroz va revmatizmning keçişi, ularni aniqlaş va davolaş masalalarini örganmoqda.