Glyatsiologiya

Glyatsiologiya (lotinça glacies — «muz» va «logiya» — «ta'limot») — Yer yuzasidagi, atmosfera, gidrosfera va litosferadagi tabiiy muzning barça şakllarini örganadigan fan. Uning tadqiqot obyekti muzliklar, qor qoplami, suv havzalari muzi va yer osti muzlari bölib, ularning tuzilişi, tarkibi, fizik xossalari, kelib çiqişi, rivojlanişi, geografik tarqalişi va tabiatdagi faoliyati örganiladi. ÖzME uni umumiy muzşunoslik tuşunçasining sinonimi deb hisoblaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, glyatsiologiya geofizika, geologiya, tabiiy geografiya, geomorfologiya, iqlimşunoslik va gidrologiya kesişgan joyda turadigan fanlararo yönalişdir; Oy, Mars va boşqa samoviy jismlarda muz aniqlangaç, «astroglyatsiologiya» deb ataluvçi qismi ham paydo bölgan.12

Glyatsiologiya muzning atrof muhit bilan özaro ta'sirini, muz zaxiralarini, muzliklarning iqlimga va suv oqimiga ta'sirini, ularning geologik faoliyati va Yer tarixidagi rolini tekşiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, muzliklar ikki asosiy turga bölinadi: vodiylar böylab oqadigan toğ muzliklari va hozir faqat Grenlandiya hamda Antarktidada saqlanib qolgan materik muz qatlamlari. Muzlikning yuqori qismida muz töplanadi (akkumulyatsiya mintaqasi), pastki qismida esa eriydi va buğlanadi (ablyatsiya mintaqasi); ularni ajratib turuvçi muvozanat çizigining balandligi muzlik holati va iqlim özgarişining muhim körsatkiçi hisoblanadi.

ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, örganiladigan obyektga qarab fan muzlikşunoslik, qorşunoslik, qor köçkilari haqidagi ta'limot, suv havzalari muzşunosligi va paleoglyatsiologiyaga bölinadi; sönggisi ötmiş geologik davrlar muzliklarini tadqiq etadi. Qöşni fanlar bilan aloqasi va usullariga köra glyatsioklimatologiya, glyatsiogidrologiya, strukturaviy, dinamik va geokimyoviy glyatsiologiya kabi yönalişlar ajratiladi. Amaliy ehtiyojlar bilan muhandislik glyatsiologiyasi ham şakllangan. Doimiy muzloq yerlarni örganuvçi geokriologiya bilan birgalikda glyatsiologiya butun kriosferani qamrab oluvçi Yer kriologiyasini taşkil etadi.

Muzliklar haqidagi dastlabki yozma ma'lumot tabiatşunos Sebastyan Myunsterga tegişli: ÖzME uni 1544-yilga, rusça Vikipediya 1546-yilga sanaydi. Fan XVIII asr oxiri — XIX asr boşlarida geologiya va gidrologiya negizida şakllana boşlagan. Bunda şveysariyalik tabiatşunos O. Sossyurning «Alp toğlari böylab sayohat» (1779–1796) asari muhim örin tutgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1840-yilda Lui Agassis qadimgi muz qatlamlari haqidagi konsepsiyani ilgari surgan va u keyinçalik muzlik davrlari nazariyasining asosiga aylangan.

XX asrda qutb muzliklari keng örganilgan, muz fizikasi çuqur tadqiq etilgan, muzliklarda doimiy stansiyalar işlay boşlagan. ÖzME'ga köra, Xalqaro geofizika yillari (1882–1883, 1932–1933, 1957–1958) va Xalqaro gidrologik ön yillik (1966–1975) davomida butun sayyoradagi muzliklar holati kuzatilgan. Angliyaning Kembrij şahrida xalqaro «Glyatsiologiya jurnali» naşr etiladi. Termik burğilaş, fotogrammetriya va aerofotosuratga oliş kabi yangi usullar keng qöllana boşlagan.

Örta Osiyo muzliklarining birinçi katalogini 1930-yilda N. L. Korjenevskiy naşr ettirgan; ÖzME'ga köra, unda 1223 vodiy muzligi, jumladan Pomirda 296 ta va Hisor-Olayda 199 ta muzlik qayd etilgan. 1965–1982-yillarda yaratilgan köp jildli muzliklar katalogi Jahon qor-muz resurslari atlasini tuzişda asos bölgan. Özbekistonda glyatsiologik tadqiqotlar Örta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot instituti va Fanlar akademiyasining Geologiya va geofizika institutida olib boriladi; 1967-yilda Abramov muzligida maxsus kuzatuv stansiyasi oçilgan.