Xarappa madaniyati
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Xarappa madaniyati, Hind vodiysi tamadduni — Janubiy Osiyoning şimoli-ğarbida, Hind daryosi havzasida bronza (jez) davrida gullab-yaşnagan şahar madaniyati. Nomini ilk bor qazib örganilgan yodgorlik — Xarappa şahar xarobasidan olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi Misr, Mesopotamiya va Xitoy bilan birga u qadimgi dunyoning tört asosiy markazidan biri bölgan va maydoni jihatidan Misr bilan Mesopotamiyani birga qöşganda ham ulardan katta edi.1
Davri va hududi
13ÖzME bu madaniyatni miloddan avvalgi 2500—1800-yillarga oid deb belgilaydi. Inglizça Vikipediyada uning umumiy davri miloddan avvalgi 3300—1300-yillar, yetuk bosqiçi esa miloddan avvalgi 2600—1900-yillar deb körsatiladi. Madaniyat hozirgi Pokistonning katta qismi, Hindistonning şimoli-ğarbi va Afğonistonning şimoli-şarqini qamrab olgan. ÖzME uning tarqalgan hududini qariyb 300 ming km² deb baholaydi. Şimoliy Afğonistonda, Amudaryoning çap sohilidagi Şörtöqay qişloği yaqinida Xarappa savdogarlarining manzilgohi topilgan.
ÖzME'ga köra, madaniyatni Hindistonning qadimiy aholisi — dravidlar yaratgan degan taxmin mavjud. Inglizça Vikipediyada ham Xarappa tilining dravid yoki elam-dravid tillari bilan qarindoşligi haqidagi qaraş bir guruh olimlar tomonidan qöllab-quvvatlanişi qayd etiladi.
Şaharlari
13Inglizça Vikipediyaga köra, mingdan ortiq yodgorlik aniqlangan, ammo yirik şahar markazlari beşta: Mohenjo-Daro, Xarappa, Ganerivala, Dholavira va Raxigarxi. Mohenjo-Daro 1980-yilda, Dholavira 2021-yilda YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan.
Şaharlar oldindan tuzilgan reja asosida qurilgan: ular qal'a (ark) va quyi şahardan iborat bölgan. ÖzME'ga köra, köçalar özaro töğri burçak hosil qilib kesişgan, kengligi 10 metrgaça yetgan va pişiq ğişt bilan yotqizilgan. Köçalar böylab ikki-uç qavatli ğişt uylar joylaşgan, ularda puxta suv ta'minoti va oqova tizimi bölgan; boy xonadonlarda xonalar soni 30 taga yetgan. Şahar aholisi haqida turli baholar bor: ÖzME eng katta şaharlarda 100 ming kişigaça yaşaganini yozadi, Inglizça Vikipediya esa Mohenjo-Daro va Xarappa aholisini 30—60 ming kişi deb taxmin qiladi.
Xöjaligi va savdosi
13Iqtisodiyotning asosini suğorma dehqonçilik, uy çorvaçiligi va hunarmandçilik taşkil etgan. Xarappaliklar uzunlik va oğirlikning yagona ölçov tizimidan foydalangan. ÖzME'ga köra, ular dengiz va quruqlik yöllari orqali Mesopotamiya va Örta Osiyo bilan faol savdo qilgan.
Yozuvi
13Madaniyatning eng muhim yutuqlaridan biri — öziga xos yozuv. Bu yozuv tuşirilgan mingdan ortiq muhr, şuningdek sopol va metall buyumlar topilgan. ÖzME'ga köra, Yu. Knorozov boşçiligidagi tadqiqotçilar matematik usullar yordamida yozuv öngdan çapga yönalganini va protodravid tiliga mansubligini aniqlagan. Biroq Inglizça Vikipediyaga köra, Hind yozuvi hanuzgaça öqilmagan va undagi til aniq ma'lum emas.
Inqirozi
13Madaniyat tanazzulining sabablari bahsli. ÖzME oriylar bosqini, ekologik özgarişlar va epidemiyalar kabi taxminlarni sanab, aniq sabab noma'lumligini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, mintaqaning asta-sekin qurğoqçillaşib borişi suv zaxiralarini kamaytirib, aholining şarqqa tarqalib ketişiga olib kelgan bölişi mumkin.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Xarappa madaniyati // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3795 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAXarappa madaniyati. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3795
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3795
Manbalar
1 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Indus Valley Civilisationen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.