Zomin milliy boği

Zomin milliy boği (1993-yilgaça Zomin xalq boği) — Jizzax viloyatining Zomin tumanidagi muhofaza etiladigan toğ-örmon hududi. Turkiston tizmasining şimoliy yonbağirlarida joylaşgan va arçazorlari, toğ ötloqlari hamda boy hayvonot dunyosi bilan maşhur. Inglizça Vikipediyaga köra, gözal tabiati uçun uni köpinça «Özbekiston Şveytsariyasi» deb ataşadi.12

ÖzME'ga köra, boğ 1976-yilda Zomin toğ-örmon mintaqasida qişki sport turlari markazi va soğlomlaştiriş-sport majmuasi sifatida tuzilgan. Rusça Vikipediyada uning oçilgan kuni — 1976-yil 8-sentabr — körsatilgan va asosiy maqsadi noyob toğ-arça ekotizimlarini saqlaş, tiklaş hamda dam oliş uçun özlaştiriş ekani aytilgan. 1978-yilda boğga «Özbekiston xalq boği» nomi berilgan, 1993-yildan esa hozirgi nomi bilan ataladi. Uning tarkibiga Zomin örmon xöjaligining bir uçastkasi, örmon xöjaligi institutining Kölsoy tayanç punkti va Zomin toğ-örmon davlat qöriqxonasi kiritilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, qöşni Guralaş qöriqxonasi 1926-yildayoq taşkil etilgan bölib, mamlakatdagi eng qadimiy qöriqxona hisoblanadi.

ÖzME ma'lumotiça, boğning umumiy maydoni 24,1 ming gektar (2002); rusça Vikipediya ham şu raqamni beradi va uning 16,8 ming gektarini örmon fondi yerlari taşkil etişini qayd qiladi. Hudud asosan Turkiston toği, qisman Molguzar toğining dengiz sathidan 1000 metrdan 4000 metrdan ortiq balandlikkaça bölgan qismlarini egallaydi. Geologik tuzilişida paleozoy slanetslari, ohaktoşlari va qumtoşlari, şuningdek paleogen hamda neogen yotqiziqlari uçraydi. Sayyohlar orasida Çörtanga jarligidagi şarşara va Supa tekisligi ayniqsa maşhur.

Boğ hududidan Sangzor va Zominsuv daryolarining havzalari ötadi. Iqlimi kontinental va quruq. Hududda Sangzor, Kölsoy, Guralaş va Şahriston meteorologik stansiyalari işlaydi; yillik yoğin toğ etaklari va örta balandliklarda 350—400 mm atrofida.

Boğning eng muhim boyligi — arçazorlar. ÖzME'ga köra, ular maydonning 55 foizini egallaydi va asosan 2000—3000 metr balandlikda ösadi. Bu yerda zarafşon (qora) arçasi, yarimşarsimon arça (sovur-arça) va turkiston arçasi tarqalgan; 400 yoşdan oşgan daraxtlarni ham uçratiş mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, har bir arça turi öz balandlik mintaqasini egallaydi: pastki toğ qismida zarafşon arçasi, örta qismida yarimşarsimon arça, baland toğda esa turkiston arçasi ösadi. Dorivor ösimliklarning 30 dan ortiq turi, köplab lolalar va mevali butalar bor. Inglizça Vikipediyada boğda 700 dan ortiq ösimlik turi qayd etilgani aytiladi.

ÖzME pastki toğ mintaqasida tulki, quyon, böri, börsiqni, örta va baland toğlarda oq tirnoqli ayiq, yovvoyi tönğiz, toğ eçkisi, silovsin, oq suvsarni sanab ötadi. Quşlardan burgut, ular, qirğiy, ukki, kabutar va boşqalar uçraydi, daryo va soylarda marinka va şohbaliq yaşaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, olimlar bu yerda sutemizuvçilarning 40 va quşlarning 150 turini qayd etgan; ular orasida qor qoploni, turkiston silovsini, qora laylak va soqolli quş (boltayutar) kabi Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan noyob turlar bor.

1970-yillarda boğ çetida yirik sanatoriy qurilgan, hozir unda tabiat boği mehmonxonasi va axborot markazi joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2012-yildan bu yerda boşlovçilar uçun çanği yonbağri işlaydi va hudud zamonaviy çanği kurortiga aylantirilmoqda. Sayr, alpinizm, quş kuzatiş va oilaviy dam oliş keng tarqalgan.