Farğona-Toşkent maqom yöllari

Farğona-Toşkent maqom yöllari — Toşkent va Farğona vodiysi (Qöqon, Namangan, Andijon, Farğona, Marğilon, Quva va boşqa şaharlar) musiqa an'anasida şakllangan maqom asarlarining umumiy nomi. ÖzME'ga köra, ular Buxoro Şaşmaqomi va Xorazm maqomlaridan farqli ravişda yaxlit tizim emas, balki alohida-alohida çolğu va aşula yöllaridan taşkil topgan.

Çolğu yöllari orasida «Nasrullo I—V», «Munojot I—V», «Ajam» va uning taronalari, «Miskin I—V», «Segoh I—III», «Sayqal I—II», «Mirzadavlat I—II», «Çöli Iroq», «Çorgoh» hamda surnayda ijro etiladigan «Surnay Iroqi», «Surnay Dugohi», «Surnay Uşşoği» kabi kuylar keng tanilgan.

Aşula yöllari bir qismli qöşiqlardan (masalan, «Segoh», «Toşkent Iroği») tortib köp qismli turkumlargaça bölgan şakllarni qamrab oladi. ÖzME'ga köra, ayniqsa beş qismli «Çorgoh», «Bayot», «Bayoti Şeroziy», «Gulyor-Şahnoz» va yetti qismli «Dugoh-Husayn» turkumlari keng ommalaşgan. Ular mumtoz şe'riyat — Sakkokiy, Alişer Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Uvaysiy, Furqat, Muqimiy va boşqa şoirlarning ğazallari asosida kuylanadi.

Turkum qismlari odatda raqam bilan belgilanadi («Miskin I», «Bayot II» va hokazo), lekin ayrim qismlarning öz nomi ham bor. Masalan, «Miskin» çolğu turkumining uçinçi qismi «Adoiy», törtinçisi «Asiriy» deb, «Nasrullo»ning ikkinçi qismi «Çavandoz», uçinçisi «Qaşqarça», törtinçisi «Tarona», beşinçisi «Ufar» deb ataladi. Ba'zi çolğu kuylari «Maşq» sözi bilan nomlanadi: «Maşqi Çorgoh», «Maşqi Dugoh-Husayn».

ÖzME bu yöllarning ildizini örta asrlarda keng tarqalgan Ön ikki maqom tizimiga va undan ham oldingi turkumli asarlarga boğlaydi. Nomdagi «yöllar» sözi ham şunga işora qiladi: «maqom» atamasi paydo bölişidan oldin musiqa ilmida «roh», «tariqa», «ravaş» kabi «yöl» ma'nosidagi tuşunçalar işlatilgan.

Şaşmaqomdan farqli ölaroq, bu maqomlar faqat saroy muhitida emas, xalq hayotining turli vaziyatlarida ham doimiy yangrab kelgan. Surnay yöllari xalq sayillari, bayramlar, dorbozlar tomoşasi va töylarda çalingan; dutor, tanbur, ğijjak kuylari hamda aşula yöllari uylardagi yiğin va gaplarda ijro etilgan. ÖzME'ga köra, ularda Farğona-Toşkent musiqa uslubiga xos yalla, aşula va katta aşula janrlarining belgilari aks etgan. Şu sababli ularning musiqiy tili xalqona va nisbatan ommabop bölib, bu yöllar keng tarqalgan.

Bu an'ana ustozdan şogirdga ötib kelgan. ÖzME uni bizgaça yetkazgan san'atkorlar qatorida Abduqodir nayçi, Ahmadjon qöşnay, Şobarot tanburçi, A. Abdullayev, M. Najmiddinov, K. Jabborov, Faxriddin Sodiqov, T. Alimatov kabi sozandalarni, Töyçi hofiz, Şojalil hofiz, Rasulqori Mamadaliyev kabi xonandalarni tilga oladi. Bastakorlardan T. Jalilov, O. Hotamov, F. Mamadaliyev va A. Ismoilov şu an'anada turkumli hamda alohida ijro etiladigan asarlar yaratgan.