Gripp

Gripp (fransuzça «grippe»), inflyuenza — gripp viruslari qözğatadigan ötkir yuqumli kasallik. ÖzME'ga köra, u kuçli zaharlaniş (intoksikatsiya) alomatlari, asab va yurak-qon tomir tizimi faoliyatining buzilişi bilan keçadi. Inglizça Vikipediyaga köra, odatdagi yilda aholining 5—15 foizi gripp bilan oğriydi, dunyo böyiça har yili 3—5 million oğir holat va 650 minggaça nafas a'zolari bilan boğliq ölim qayd etiladi.1

Kasallikni qözğatuvçi viruslarning bir neça turi bor. Inglizça Vikipediyaga köra, ular A, B, C va D turlariga bölinadi: A turi suvda yaşovçi quşlarda tabiiy saqlanadi va odam hamda çöçqa kabi sut emizuvçilarga ham yuqadi; A va B turlari odamlarda mavsumiy epidemiyalarni keltirib çiqaradi, C turi asosan bolalarda yengil keçadi, D turi esa qoramol va çöçqalarda uçraydi. ÖzME'ga köra, Özbekistonda asosan A, ba'zan B turi aniqlanadi.

Viruslar vaqti-vaqti bilan antigen tuzilişini özgartirib turadi, şu bois A turining H1N1, H3N2 kabi kiçik turlari ajratiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, viruslar tez özgargani uçun vaksinalar tarkibi muntazam yangilanadi. ÖzME qayd etişiça, viruslar taşqi muhitda çidamsiz: xona haroratida bir neça soatda yuqiş xususiyatini yöqotadi, Quyoş nuri va dezinfeksiyalovçi moddalar ta'sirida tez nobud böladi. Aksinça, sovuqda ular uzoq saqlanadi, şuning uçun kasallik köproq qiş mavsumida tarqaladi.

Infeksiya manbai — kasal odam. U yötalganda, aksirganda va gapirganda virus sölak tomçilari bilan havoga tarqaladi va atrofdagilarning nafas yöllariga tuşadi. ÖzME'ga köra, bemor kasallikning ilk kunlarida eng köp virus ajratadi. Inglizça Vikipediyaga köra, virus mayda aerozol zarralar va ifloslangan buyumlar orqali ham yuqişi mumkin. Kasallikka barça yoşdagilar moyil, ammo zaif va surunkali kasalligi bor odamlarga u tezroq yuqadi. ÖzME'ga köra, gripp epidemiyalari har 2—3 yilda takrorlanib turadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1900-yildan beri beşta pandemiya bölgan, ulardan eng oğiri 1918—1920-yillardagi «ispan grippi» edi.

Yaşirin davr juda qisqa — bir neça soatdan 1—2 kungaça. Kasallik birdan boşlanadi: odamning eti uvişadi, holsizlanadi, harorat tez kötarilib, 39—40° ga yetadi. ÖzME'ga köra, bemorni qaltiroq tutadi, butun badani, ayniqsa boşi va muskullari zirqirab oğriydi, oğriq peşona va çakkada kuçliroq bölişi mumkin. Közlar yoşlanib qizaradi, burun bitadi, tomoq oğriydi, quruq yötal paydo böladi. Kasallik yengil, örtaça va oğir şakllarda keçadi; oğir holatlarda köngil aynişi, qusiş, burundan qon kelişi kuzatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, alomatlar odatda 2—8 kun davom etadi.

Gripp bolalar va keksalarda ayniqsa oğir keçadi, avvaldan mavjud surunkali kasalliklarni zöraytiradi. ÖzME'ga köra, undan keyin zotiljam, buyrak, miya pardalari va nerv tolalarining yalliğlanişi kabi asoratlar rivojlanişi mumkin. Inglizça Vikipediyaga köra, zotiljam virusning özi yoki keyin qöşilgan bakterial infeksiya tufayli yuzaga keladi.

ÖzME'ga köra, bemorni odatda kasalxonaga yotqiziş şart emas, u uyda alohida xonada yotib davolanadi; faqat oğir holatlarda kasalxonaga yotqiziladi. Virusga qarşi dorilar kasallikning dastlabki kunlarida qöllansa yaxşi samara beradi. Köp suyuqlik içiş ahvolni yengillaştiradi, oğriq qoldiruvçi va antibakterial dorilar faqat şifokor tavsiyasi bilan berilişi kerak. Inglizça Vikipediyaga köra, oğir holatlarda oseltamivir kabi virusga qarşi preparatlar işlatiladi.

Kasallikning oldini olişda emlaş asosiy usul hisoblanadi. ÖzME'ga köra, epidemiya xavfi tuğilganda, avvalo, bolalar va keksalar emlanadi. Inglizça Vikipediya qöllarni tez-tez yuviş, yötalganda va aksirganda oğiz-burunni yopiş hamda niqob taqişni ham samarali çora sifatida körsatadi.

Gripp hayvonlarda ham uçraydi: ÖzME'ga köra, çöçqa, ot, qoramol va parrandalar kasallanadi. Otlarda u isitma, yötal va yuqori nafas yöllari yalliğlanişi bilan boşlanib, oğir holatlarda bronxit yoki zotiljamga ötadi. Qoramollarda kasallik ötkir keçib, köz va burun şilliq pardalari yalliğlanadi. Parrandalar grippi epizootiya tarzida tarqalib, nafas va hazm a'zolarini zararlaydi. Hayvonlarni maxsus vaksinalar bilan emlaş va veterinariya-sanitariya tadbirlari kasallikning oldini oladi.