Reduksiya (biologiya)
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Reduksiya (lotinça reductio — «orqaga qaytariş», «qisqariş») — Biologiyada ikki xil hodisani bildiruvçi atama. Birinçi ma'noda u organizm a'zolari yoki tuzilmalarining kiçrayişi, soddalaşişi va oxir-oqibat butunlay yöqolişini anglatadi. Ikkinçi ma'noda meyoz jarayonida hujayradagi xromosomalar sonining ikki baravar kamayişi şunday ataladi.12
Organlar reduksiyasi
1,3ÖzME'ga köra, reduksiya ikki yöl bilan yuz beradi. Filogenetik reduksiyada ajdodlarda yaxşi taraqqiy etgan a'zo avlodlarda zaiflaşib, ixçamlaşib boradi. Ontogenetik reduksiyada esa a'zo individual rivojlanişning dastlabki bosqiçlarida paydo bölsa-da, keyin töla şakllanmaydi yoki izsiz yöqoladi.
Rusça Vikipediya reduksiyani evolyutsion hodisa sifatida tavsiflaydi: a'zo öz vazifasini yöqotgaç, tarixiy rivojlaniş davomida uning ölçami kiçrayadi, tuzilişi soddalaşadi yoki u umuman yöq bölib ketadi. Bu manbaga köra, reduksiya morfofiziologik özgarişlarning asosiy yönalişlaridan biri bölib, uni köpinça umumiy degeneratsiya körinişi deb qaraşadi. Biroq biologik nuqtai nazardan bu orqaga ketiş emas: ortiqça a'zodan xalos bölgan tur resurslarni tejamliroq sarflaydi, yangi ekologik böşliqlarni egallaydi, soni köpayib, tarqaliş hududi kengayadi.
Misollar
1,3ÖzME bir neça misol keltiradi: ğorlarda yaşaydigan ayrim hayvonlarda közning atrofiyaga uçraşi, ba'zi suvötlarda ildizning, parazit ösimlik şumğiyada esa barglarning yöqolişi. Rusça Vikipediya xlorantdoşlar (Chloranthaceae) oilasini misol qiladi: ularning gullarida gultoj barglari, ba'zan kosaçabarglar ham bölmaydi, ayrim turlarning erkak gullari esa birgina çangçidan iborat.
Inglizça Vikipediya bunday saqlanib qolgan, ammo vazifasini qisman yoki töliq yöqotgan a'zolarni rudiment (vestigial) a'zolar deb ataydi. Undagi misollar — orollarda yaşaydigan quşlarning uça olmaydigan qanotlari, ilon va kitlarning orqa oyoq qoldiqlari. Bu manbaga köra, bunday belgi foydasiz bölib qolsa-yu, zarar ham keltirmasa, tabiiy tanlaniş uni darhol yöqotmaydi va u köp avlodlar davomida saqlanib qolişi mumkin.
Xromosomalar reduksiyasi
1,3ÖzME atamaning ikkinçi ma'nosini ham qayd etadi: meyoz natijasida hosil bölgan jinsiy hujayralarda xromosomalar soni boşlanğiç hujayradagiga nisbatan kamayadi. Uruğlaniş paytida ikki jinsiy hujayra qöşilgaç, turga xos xromosomalar soni qayta tiklanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Reduksiya (biologiya) // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3840 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAReduksiya (biologiya). (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3840
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3840
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Редукция (биология)ru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Vestigialityen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 7-jild, 128-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 128-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.