Qazilma hayvonlar

Qazilma hayvonlar — ötgan geologik davrlarda yaşagan va qoldiqlari bizgaça yetib kelgan hayvonlar. ÖzME'ga köra, ularning skeletlari turli çökindi toğ jinslarida saqlanib qoladi, ba'zan esa jinsning özini hosil qiladi; bunga çiğanoqli ohaktoş misol böla oladi. Qazilma organizmlarni umuman Paleontologiya, qazilma hayvonlarni esa uning bölimi — paleozoologiya örganadi. Rusça Vikipediyaga köra, paleozoologiya şartli ravişda umurtqalilar va umurtqasizlar paleozoologiyasiga bölinadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, qazilma (fossiliya) deb ötgan geologik davrda yaşagan jonzotning saqlangan qoldiği, izi yoki aksiga aytiladi: suyaklar, çiğanoqlar, taşqi skeletlar, toşdagi izlar, qahrabo içida qolgan jonivorlar va boşqalar. Odatda organizmning tirikligida qisman minerallaşgan qismlari — umurtqalilarning suyak va tişlari, umurtqasizlarning xitin yoki ohakli qobiqlari saqlanadi. Hayvon yurgan izlar va çiqindilar kabi faoliyat izlari ham qazilma hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, metamorflaşgan tokembriy yotqiziqlaridagi qoldiqlar hozirgi hayvonlarning köpgina yirik guruhlari öşa paytdayoq mavjud bölganini körsatadi; faqat xordalilar qoldiqlari quyi ordovikdan ma'lum. Bir hujayrali hayvonlardan qazilma holida foraminiferalar va radiolyariyalar uçraydi. Ularning mayda skeletlari kembriydan boşlab topiladi va ba'zan çökindilarning qalin qatlamlarini taşkil etadi.

Tuban köp hujayralilar — bulutlar proterozoyda paydo bölgan, ularga yaqin arxeotsiatlar esa ilk kembriyda keng tarqalgan. Mollyuskalar ilk paleozoydan ma'lum bölib, mezozoy va kaynozoyda ayniqsa rivojlangan. Mşankalar va yelkaoyoqlilar paleozoyda köp bölgan; yelkaoyoqlilar sayoz dengiz qirğoqlarida çiğanoqli sayozliklar va qalin ohaktoş qatlamlarini hosil qilgan. Böğimoyoqlilar qadimgi paleozoyda trilobitlar va evripteridlar bilan ifodalangan, devondan boşlab esa haşarotlar va örgimçaksimonlar paydo bölgan. Ignatanlilarning ilk vakillari ham quyi paleozoy yotqiziqlarida uçraydi.

ÖzME'ga köra, umurtqalilar qoldiqlari nisbatan kamroq topiladi. Ularning eng qadimiylari — quyi paleozoyga oid jağsizlar. Devonda sovutli va akulasimon baliqlar, ikki xil nafas oluvçi baliqlar paydo bölgan, suyakli baliqlar esa mezozoyda keng tarqalgan. Quruqlikda yaşagan tört oyoqli hayvonlarning eng qadimiy qoldiqlari Grenlandiyadagi yuqori devon qatlamlaridan topilgan. Toşkömir va perm yotqiziqlarida sodda suvda va quruqlikda yaşovçilar köp uçraydi; paleozoy oxiri va mezozoy boşida ularning köpçiligi qirilib ketgan.

Mezozoyda sudralib yuruvçilar hukmron bölgan: timsohlar, toşbaqalar, dinozavrlar, ixtiozavrlar, pleziozavrlar va qanotlari kengligi 10 sm dan 7 metrgaça va undan ortiq bölgan uçuvçi kaltakesaklar — pterozavrlar. Şu davrda tişli, uzun dumli dastlabki quşlar va mayda sodda sut emizuvçilar ham paydo bölgan. Kaynozoydagi sut emizuvçilar orasida titanoteriyalar, ulkan karkidonlar, mastodonlar, uç barmoqli otlar va qiliçtişli yölbarslar bölgan; ularning ayrimlari hozirgi hayvonlarning ajdodlaridir.

ÖzME'ga köra, qazilma hayvonlar qoldiqlarini örganiş çökindi toğ jinslarining nisbiy yoşini aniqlaşga asos böladi. Inglizça Vikipediya ham 19-asrda muayyan qazilmalar muayyan qatlamlarga xos ekani aniqlangaç, geologik vaqt şkalasi va qazilmalarning nisbiy yoşi haqidagi tasavvur şakllanganini qayd etadi. Qazilma qoldiqlar evolyutsiyani örganişning ham asosiy manbalaridan biri hisoblanadi.